Cele Kula 1897 Godine Feliks Kanic
Ćele-kula, izgled iz 1897. godine
Ćele-kula, izgled iz 1897. godine

Ćele-kula 1897 godine - Feliks Kanic

Zloglasni i jezivi pobednički spomenik

U Ćele-kuli kraj Niša ugrađene su lobanje Sinđelićevih Srba koji su smrt pretpostavili ropstvu

O Ćele-kuli podrobno obaveštava čitaoce Feliks Kanic u svom delu Kraljevina Srbija i srpski narod od rimskog doba do sadašnjice. Druga knjiga: Zemlja i stanovništvo, Lajpcig 1909. godine. „Godine 1804. - piše Kanic - planuo je srpski ustanak. Vreme je prolazilo a Karađorđe nije uspevao da ga proširi na susedne pašaluke. Tek 1809. ustanici su toliko ojačali da su mogli da misle i na osvajanje Niša."

„Zapovedništvo je bilo u rukama Miloja Petrovića, a pod njim su bili: Petar Dobrnjac, Hajduk Veljko, Ilija Barjaktarević, vojvoda Paulj, Miloje Bećar i resavski knez Stevan Sinđelić. Srbi, koji su dolazili od Svrljiga, izgradili su severoistočno od tvrđave, između Kamenice i Matejevca, šest šančeva. Na žalost, među ustanicima je vladala surevnjivost, koja se izmetnula u razdor.

Petar i Veljko su napustili svoje položaje i krenuli prema Gurgusovcu (Knjaževcu). Tako su Turci, koji su u međuvremenu dovukli pojačanja, mogli svom snagom da se bace na brojno slab Sinđelićev odred u šancu na brdu Čegru, koje je bilo zasađeno vinogradima. Ostavljen bez pomoći koju je tražio, Sinđelić nije mogao sam uspešno da se suprotstavi Turcima koji su 31. maja napali s velikom premoći.

Rovovi utvrđenja punili su se leševima i Srba i Turaka, a preko njih je neprijatelj nezadrživo prodirao u šanac. Sinđelić je video da ga dalje ne može držati, ali hteo je da pogine smrću dostojnom srpskog Junaka, pa je digao u vazduh i sebe i šanac sa prijateljima i neprijateljima. Tada je zavladala velika pometnja među Srbima i u ostalim utvrđenjima. Sve se dalo u bekstvo prema Deligradu, s neprijateljem za petama. Tu je palo oko 4000 Srba. Ovaj neočekivani poraz prisilio je Karađorđa da napusti opsadu Novog Pazara. Tako godina 1809. nije donela onaj uspeh koji je obećavao njen srećni početak!

Da bi raja trajno imala pred očima uzaludnost svojih nadanja koja je vezivala za Srbiju, paša je u svim mestima oko Niša raspisao poseban porez, čiji je iznos upotrebio da jugoistočno od Niša, na carigradskom putu, podigne onaj zloglasni i jezivi pobednički spomenik, Ćele-kulu, u koju je ugradio lobanje Sinđelićevih Srba koji su smrt pretpostavili ropstvu*.

Kad je Niš oslobođen 1870. godine, piše Kanic, knez Milan Obrenović je uspomeni vojvode Sinđelića i Srbima palim 1809. odao posebnu počast time što je odmah iz Niša izjahao do zloglasne Ćele-kule i pred njom se pomolio Bogu za pokoj njihovih duša. Kanic je, međutim, prvi put posetio ovaj „tužni spomenik" pri mesečini jedne tihe noći u junu 1860…. u zidovima se i posle pedesetogodišnjeg raspadanja i opadanja još videlo 16 redova sa po 16 rupa za glave, dakle ukupno 1024.

Same lobanje su skoro potpuno nestale. Njih je u tamnim noćima srpsko stanovništvo iz okolnih sela jednu po jednu vadilo i sahranjivalo u posvećenu zemlju. Popevši se prvo na doktorova ramena (Feliksov pratilac Romul Lanconi), uspuzao sam se do najvišeg reda i iz njega izvukao možda i poslednje relikvije za uspomenu na herojsku žrtvu hrabrih srpskih boraca".

Kad je kasnije ponovo posetio ovaj spomenik, Kanic piše: „Ćele-kulu sam našao ograđenu i natkrivenu nekom vrstom kioska, što treba da je sačuva od daljeg propadanja, prema tome, izgleda da se ovaj varvarski spomenik želi sačuvati da podseća buduće generacije na nekadašnje 'crne dane' pod Turcima". (Kanicov tekst naveden je prema srpskom izdanju u prevodu. Gligorija Ernjakovića u izdanju Srpske književne zadruge).
Priredio: Miodrag Maksimović

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License