Iz Topoloske Istorije Nisa

Jovan Ćirić

Zbornik Narodnog Muzeja Niš, br. 6-7, 1991

IZ TOPOLOŠKE ISTORIJE NIŠA

Prilog boljem poznavanju centralnih delova grada
Topološka proučavanja podrazumevaju određena istorijska, geografska, kulturološka, sociološka, urbano-arhitektonska, jezička i slična proučavanja manjih prostornih celina. U pitanju su, dakle, manji ili specifični mali geografski prostori, odnosno topoprostori, od grčkog topos, latinskog la topie, u značenju mesto, potes, manji prostor. Poželjna su kompleksna, višedisciplinarna proučavanja, ali praktikuju se i uža ili jednodisciplinarna istraživanja topoprostora, najčešće u sklopu istorije, geografije, ili jezičke nauke (toponomastike).

Topološka saopštenja imaju mozaičku strukturu i ulogu: ona su, po pravilu, jezgrovita i kondenzovana, skoro enciklopedijska. Njihovim spajanjem i povezivanjem dobija se šira mozaička celina, kao odrećena istina (saznanje) o nekom mestu, kraju ili nekoj široj teritoriji. Ona, osim toga, daju odgovore na pitanja koja su ljudima bliska, koja su neposredno vezana za život pa, na toj osnovi, ona zadovoljavaju i ljudsku neposrednu potrebu za saznanjima.

Ovakva proučavanja praktikovana su i poznata i kod nas i u svetu; na njihovoj osnovi uraćena je i objavljena obilna i cenjena literatura. Ali iako poznata i priznata, istorijskogeografski ili neki drugi aspekti geneze topoprostora (toponima, potesa) Niša i njegove okoline malo su proučavani i proučeni.

Ovom prilikom biće izloženi studijski prilozi nekolikih topo-prostora (TRGOVI i ULICE) centra Niša.

Jovan Ćirić

Zbornik Narodnog Muzeja Niš, br. 6-7, 1991

IZ TOPOLOŠKE ISTORIJE NIŠA

TRG OSLOBOĐENjA

Reč je o trgu i prostoru u najstrožem centru Niša s fokusnom pozicijom u odnosu na grad kao celinu.

Istorijsko-naseljske pretpostavke Trga Osloboćenja date su raskrsnicom puteva koji su se iz ovog prostora račvali prema Podunavlju, Carigradu, Solunu i Skadru, a koje se ovde formiralo u postaničkom, ili možda već u antičkom periodu. Najraniji pisani podatak o prostoru na kojem se danas prostire Trg Osloboćenja pruža zapis Alberta Ahenskog o Krstašima Petra Pustinjaka i njihovom prolasku kroz Niš jula 1096. godine. U tom zapisu, koji je deo šireg teksta o ugarsko-vizantijskim odnosima s kraja XI veka,1) A. Ahenski, pored ostalog, kaže: „Prešavši preko mosta (P. Pustinjak s vojskom) se ulogori na proetranoj zelenoj livadi na levoj obali reke". Biće da je ova „prostrana zelena livada" prvi nisani podatak o prostoru Trga Osloboćenja. U pastavku teksta opisuje se sukob koji se potom na ovom mestu kao i na mostu odigrao izmeću krstaša i meštana.

Raskršće pa levoj obali Nišave kao mrazan (neizgraćen) prostor, posle pada feudalne Srbije prihvatili su i Turci. Temelje svog orjentalnog Niša u XV veku Turci su postavili onde gde se nalazio i srpski srednjevekovni Niš, to jest na desnoj obali Nišave u prostoru današnje Tvrđave. Prvi objekti koji se krajem XV veka pominju na suprotnoj, levoj obali Nišave su: vodenica (niže mosta) i hamam Mehmed-bega (na mestu današnje knjižare „Svetlost" 2). Prvi dućani zametak čaršije) i prvi stambeni objekti koji se pominju na levoj obali Nišave su iz XVI veka.3) Iz XVI veka je i karavansaraj na levoj strani Nišave, izgrađen približno na mestu današnjeg parking prostora i prednjeg dela nišavskog parka. Austrijski izaslanik Hans Dernšvam ga je u svom proputovanju kroz Niš 1553. godine video upravo u vreme njegovog dovršenja i opisao ga. Graćevina je četvorostrana s prizemljem i spratom, s kapijom na čeonoj strani i s prostranim dvorištem u sredini zgrade. Na dvema naspramnim stranama nalazilo se „po šest zasvedenih ćelija“ a u svakoj po jedno ognjište i po jedan mali prozor. Svaka ćelija dugačka je i šproka po dva hvata (3,78 m), a visoka koliko čovek rukom može dosegnuti". Ostali delovi nisu bili zasvedeni. Nad prizemnim delom stajao je sprat sa sličnnm rasporedom. Svi delovi karavanseraja „mogli su se jednim hodnikom obilaziti". Prizemni deo zgrade bio je izgraćen od kamena sakupljenog sa starih graćevina, pa i od onog iz antičkog Naissus-a. U karavanseraj se ulazilo velikom kapijom „ispod koje se moglo sedeti kao ispod crkvenog trema".4) Ovaj karavansaraj putopisci i izvori pominju negde do XVIII veka, kad se pomen o njemu gasi (pošto je objekt porušen), a prostor na kojem se nalazio dobio je najpre naziv At-pazar (konjska pijaca), a potom Bit-pazar (pijaca za prodaju stareži).

Krajem XVI ili u XVII veku izgraćena je prva džamija na leoj obali Nišave: Hizir-begova camija. Ovu bogomolju Hizir-beg je postavio u samo raskršće puteva (na mestu današnjeg Spomenika oslobodiocima Niša). Istovremeno uz raskršće i iz pravca nišavskog mosta (čiji su drveni temelji 1611. godine zamenjeni kamenim) formirala se postepeno čaršija i mahala, koja se najpre zvala Hizir-begova (po džamiji), a kasnije Taš-ćuprija mala (po kamenom mostu). Ovakvo stanje Niša zatekao je i Evlija Čelebi prilikom svog proputovanja kroz Niš 1660. godine.5)
Prenošenje urbanog težišta Niša na levu obalu Nišave i druge krupne razvojne promene, uključujućn i ome u prostoru današnjeg Trga Oslobođenja, usledili su nakon Austro-turskog rata 1689-90. godipe, a naročito kao nosledica izgradnje Hisara i Tvrđave u prvim decenijama XVIII veka.

Već u metežnim zbivanjima tokom popovnog turskog zauzimanja Niša 1690. godine stradali su, pored ostalog, most pa Nišavi, karavansaraj i Hizir-begova džamija. Ne zadugo nakon rata, početkom XVIII veka Porta je donela odluku o utvrđivanju Niša. U prvim decenijama XVIII veka realizovan je projekat o izgradnji Hisara (po ugledu na Veograd), a potom, sredinom prve polovine XVIII veka, Hisar je prepravljen i dograđen u jaku Tvrđavu (onu koja u bitnim elementima i danas stoji na desnoj obali Nišave). Zamašni radovi, veliki broj radnika, unapređenje upravnog statusa Niša, porast vojnih efektiva, pojava i dolazak vićenih Turaka i drugih pridošlica, sve to doprinelo je porastu stanovništva i dinamizaciji izgradnje u Nišu. Izgradnjom Hisara i Tvrđave podstaknut je proces širenja i preseljenje Niša preko Nišave, ali ne samo ulogom Tvrćave, već mnogo više time što su vojne vlasti branile i sprečavale naseljavanje i širenje Niša prema Gradskom polju.6) Pri tome krupnije promene zahvatile su i prostor na kojem se nalazi Trg Oslobođenja. S drute strane mosta uraćen je i ograćen jarkom i plotom mostobran (Džebehana tabija), koji je sredinom presecala čaršija. Takoće je, oko 1722. godine, obnovljena, ali u novom znatno boljem izdanju, Hizir-begova džamija u središtu čaršije. Džamiju je obnovio Topal Osman-paša, muhafiz Niša i ona je otada nazvana po njemu, a pred oslobođenje Niša 1878. godine bila je poznata samo kao Paša-džamija. Istovremeno s obnovom džamije, Osman-paša je u njenoj okolini, prema Nišavi, Pokrivenoj čaršiji i u bočnim sokacima sagradio 98 dućana. U sektoru današnje Balkanske i Ruđera Boškovića ulice u ondašnjoj Prokupačkoj mahali pomogao je izgradnju jevrejskog doma (Jehudihanu), koji je imao 31 sobu u prizemlju i na sprat i jednu veću zajedničku prostoriju. Oko ovog doma skoncentrisala se u XVIII i XIX veku Jevrejska (ili Čivut) mahala. Deo Prokupačke mahale bliže Nišavi zvao se Tabahana (prema ovde lociranim napravama za preradu kože). Od ranijeg naziva Hizirbegova mahala, prostor Trga osloboćenja dobio je naziv: tašćuprija mala. Na mestu nekadašnjeg karavanseraja iznikli su novi dućani, a prostor u dubini iza bivšeg karavansaraja (ledina), postao je atpazar, pa bitpazar, a pred osloboćenje od Turaka, povremeno i vašarište. Početkom XVIII veka na trasi poljskog puta prema Gorici, Svetonikolskom bregu i Gabrovcu, iz pravca Pašine camije, počela je da se širi (u stvari, nastavila je da se produžava iz pravca Tvrđave i nišavskog mosta) Pokrivena čaršija (današnja glavna trgovačka ulica Niša). Duž poljskog puta prema Čairu i hrišćanskom (rajinskom) delu varoši, iz pravca Pašine džamije, počeo je da se izgraćuje Muftijski sokak (današnja Ulica Nade Tomić).7) Rov i plot oko mostobrana uništeni su i zasuti u drugoj polovini XVIII veka, a na njihov račun čaršija se obogatila novim dućanima i gostionicama. Hamam i Vodenica s vadom ostali su na svojim pozicijama sve do oslobođenja Niša.

Oslobođenje 1878. godine zateklo je Taš-ćupriju malu kao gusto zazidan i teskoban orjentalni prostor. M. Đ. Milićević ga je opisao kao zbijenu čaršiju s niskim dućanima i Magazama, „a u sredini tog najživljeg pazara" (tj. oko Paša džamije, prim. J. Ć.) čaršija je bila toliko uska da se „dvoja kola nisu mogla mimoići, nego ako se sretnu, moraju se ili vraćati natrag, ili rastočiti, dokle se proguraju jedno mimo druga".8) Zaseljena je bila i sama Taš-ćuprija. Na njenoj drvenoj platformi i na nosećim stubovima nalazio se po jedan red malih turskih dućana za prodaju slatkiša i sitnica. Na prvom stubu mosta na levoj Nišavinoj strani Turčin Ali-beg sagradio je bio kafanu pod nazivom „Bejkos". Posle osloboćenja „Bejkos" je zakupio Sotir Čohadžić, a od ovog ga je nešto kasnije otkupio Radenko Dragojević. „Bejkos" je bio najbučnija i „najrazvratnija" gostionica Niša, koja je s muzikom radila do jutra. Pored mosta pa levoj obali radila je vodenica, koju izvori na ovom mestu pominju još u XVI veku. Gore spomenuti most očišćen je od turskih dućančića i ojačan već 1878. godine, a porušen oko 1895. godine, kad je zamenjen novim gvozdenim. Vodenica do njega stradala je u poplavi 1893. godnne posle čega nije više obnavljana.

Odlučna i smela rekonstrukcija prostora Taš-ćuprije mahale počela je s proleća 1879. godine tako što je Paša džamija srušena, grobovi oko nje uklonjeni, a vlasnicima dućana naređeno da se izmeste na novu regulacionu liniju. Iste, 1879. godine (15. avgusta) Jevrejsku malu je zahvatio požar u kojem su stradali sinagoga, jevrejski dom, rabinerova kuća i druge zgrade i dućani na zapadnoj strani Taš-ćuprije mahale. Ovaj dogaćaj ubrzao je rekonstrukciju zapadne strane novoprojektovanog trga. Već 1882. godine Živan Živapovpć opisujući Niš, zabeležio je: „S mosta na Nišavi gledajući… napred je čistina i lepa prostorija, pijaca jedna, levo su oba dvora, stari i novi. Desno je jedna vodenica, koja još nije pomaknuta, … a dalje se pruža red sve povih kuća i glavna ulica desno, a muftijski sokak levo … Svuda u tim ulicama dignute su ili se dižu nove kuće, kakve smo navikli da vidimo u varošima u Šumadiji".9) U kratkom vremenu od 1879 do 1882. godine glavne konture novog trga (osim na istočnoj strani) koji je uskoro dobio naziv Trg kralja Milana bile su postavljene. Na istočnoj strani u konveksnom luku i dalje se zadržao niz dućana i kafana; uklanjanje ovih objekata i temeljna rekonstrukcija Trga s te strane usledila je tek posle drugog svetskog rata. Odrećene promene pratile su i unutrašnje urećenje Trga: već krajem XIX veka bio je zastrt turskom kaldrmom, a u pogledu namene, osim saobraćajne i manifestacione, dobio je i tržišnu: pijacu za živinu i zelepilo. Popravljena je i Hafis-pašipa česma (zaostali objekt iz turskog perioda); ista je 1903. godine zamenjena novom, urađena od strane višeg inženjera Josifa Rinera i kamenoresca Vićence Kaliterne; uz česmu je napravljen i skver. Godine 1913. na obali Nišave, levo od mosta, uraćen je još jedan skver u okviru kojeg je postavljeno spomen obeležje vladici Melentiju, obešenom na ovom mestu 1821. godine (obeležje se danas nalazi u Tvrđavi).

Sledeća značajnija promena pa Trgu je iz 1936/37. godine kada su skver i česma iz prostora raskrsnice uklonjeni (česma je preneta u Čair) a na njihovo mesto, u znak sećanja, postavljen Spomenik oslobodiocima Niša s odgovarajućim skverom.

Posle drugog svetskog rata usledili su delimična rekonstrukcija Trga i njegovo novo arhitektonsko uobličavanje. Osim toga, njegov stari naziv (Trg Kralja Milana) zamenjen je sadašnjim. U 1959-60. godini uklonjen je ostatak starog niza niskih zanatskih radnji i nekoliko kafana („Njujork", „Sinđelić", „Trgovačka kasina"), a nešto kasnije i „Grand hotel" (raniji „Orijent") na istočnoj strani Trga ustupivši mesto današnjem hotelu „Ambasador" i zgradi restorana „Central". Izmene su usledile i na severnoj strani: u sklopu rekonstrukcije Keja Života Đošića uklonjeni su skver i spomenik (1959), a već pre toga uklonjena je ograda oko gradskog parka i urećeno mesto za parkiranje automobila. Godine 1961., na mesto ranijeg gvozdenog, postavljen je nov Tvrđavski most prema projektu Jovana Cenića. Na južnoj strani Trga 1947. godine uklonjeni su predratni dućani i zgrade, a na njihovo mesto izgraćeni su (s prekidima i naknadnom rekoistrukcijom) robna kuća „Beograd" i građevine „Gorča" i „Šestica", s kojima su osnovne posleratne arhitektonske konture Trga Osloboćenja bile zaokružene. Zapadna strana Trga sačuvala je evoju tradicionalnu fizionomiju izdržavši u više navrata ozbiljne rušilačke izazove i apetite ishitrene (pomodne) urbanistike.

Trg Osloboćenja bio je u posleratnom periodu više puta predmetom urbanističkog i arhitektonskog rešavanja u niškom Zavodu (kasnije Direkciji) za urbanizam, pa i predmet jednog jugoslovenskog konkursa, ali stvarne intervencije na Trgu projektovane su i izvoćene parcijalno, dok Trg kao celina nije dobio današnju fizionomiju.

1) J. Kalić-Mijušković: Podaci Alberta Ahenskog o ugarsko-vizantijskim odnosima krajem XI veka, Zbornik Filoz. Fakulteta, Beograd, 968, X-1

2) D. Bojović; Niš do velikog rata 1683. Istorija Niša I, Niš, 1983, str. 121.

3) Isti, str. 125

4) F. Babinger: Hans Dernschwam’s Tagebuch einer Reise nach Konstantinopol und Kleinasien (1535-55), München und Leipzig, 1923.

5) Evlija Čelebi: Putopis, knj. 1 (prevod, uvod i komentar H. Šabanović), Sarajevo, 1054.

6) R. Tričković: Urbani razvitak Niša u VIII veku, odeljci: Popis 1710. i Varoš, Istorija Niša I, Niš, 1983.

7) J.V. Ćirić: Iščezli urbani sadržaji Niša, „Niški zbornik“, 4, 1977.

8) M.Đ. Milićević, Kraljevina Srbija - novi krajevi, Beograd, 1884.

9 Živan Živanović: Niš i niške znamenitosti (Srbija u ratovima), SKZ. Veograd, 1958, str. 38.

Jovan Ćirić

Zbornik Narodnog Muzeja Niš, br. 6-7, 1991

IZ TOPOLOŠKE ISTORIJE NIŠA

ULICA MARŠALA TITA

Reč je o vodećoj trgovačkoj i istorijskoj glavnoj ulici Niša. Začetni embrion ulice nastao je krajem XVI i u XVII veku i proizašao je iz nastavka čaršije koja je prethodno bila formirana na desnoj obali Nišave (u današnjoj Tvrđavi) i potom u XVI veku produžena preko Nišave u pravcu raskrsnice puteva u čijem je središtu u XVI ili početkom XVII veka Hizir-beg postavio istoimenu džamiju. Ovu džamiju je 1720-22. godine obnovio rumelijski valija i muhafiz Niša Osman-paša i ona se otada zove Pašina camija, a pred osloboćenje Niša samo Paša-džamija. S izgradnjom Hisara a odmah potom i niške Tvrđave u prvoj polovini XVIII veka počela je brža izgradnja Niša na levoj obali Nišave i prebacivanje težišta Niša na tu stranu. Istovremeno duž ondašnjeg poljskog puta za Goricu i Gabrovac počela se produžavati i širiti niška čaršija i to najpre pravcem prema Arnaut-pazaru (današnjem Trgu JNA) i odatle prema hrišćanskom delu varoši i crkvi. Na trasi ovog puta izrasla je tokom XVIII i XIX veka glavna trgovačka ulica Niša, pod nazivom POKRIVENA ČARŠIJA. Naziv je nastao po isturenim nastrešnicama (strehama), koje su se nadvijale nad ulicu, štiteći kupca i prolaznika od sunca i kiše i pribijajući ga bliže robi i dućanima (ćepencima); isturene nastrešnice u dva reda stvarale su prizor pokrivenosti čaršije što je doprinelo stvaranju ovog naziva. Izgled Pokrivene čaršije s dućanima i magazama u dva reda čija se streha mogla skoro rukom dohvatiti vidi se na panoramskom snimku koji je odmah po oslobićenju Niša od Turaka 1878. godine. napravio fotograf s ruba kapije niške Tvrćave. 10)

Opisujući Pokrivenu i ostale delove čaršije Niša uoči osloboćenja od Turaka, Milorad P. Šapčanin je 1877. godine, pored ostalog, zabeležio: „Niš! Čudnovata varoš, osobito za nas koji dolazimo iz gradova zapadnih… Koliko je puklo dugačkih ulica na četiri strane, sve (su) to drveni ćepenci podjednaka kroja, sa velikim drvenim strehama i kapcima koji se prikačuju o goleme drvene kuke što vise o strehama. Kroz otkrivene kapke vidite celu vajnu trgovinu, dućanac, u kome često ima toliko espapa da ga svega u rukama poneseš. Na tezgi isturenoj do polovine amo u čaršiju, podavio noge brižni trgovac i, grejući pomodrele prste na mangalu, gleda u narod, koji buljucima hita tamo amo tesnim ulicama … Šta vam sve nema u tim malim dućanima! Šamija, fesova, jemenija i mestava, papučica zlatom izvezenih i plitkih cipelica od crne kalajisane kožice, pravljenog cveća što liči na velike ruže, božur i turčinak, i svilenih traka, uskih i širokih, većinom aleve i ružičaste boje, nakita svake božje vrste, od onih od olova i medi livenih do onih najlepših i najfinije izrađenih od najčistije srme koja se kroz onaj stakleni poklopac malenog izloga beli kao mleko, a tamo dalje na tezgi poređani čekaju na kupce: kositreni čiraci mali i veliki, sanovi žutosjajni s isto takvim poklopcima i podmetačima, sinije od livene medi, male kao običan tanjir ili velike gotovo kao prednji točkovi u kolima, pa žuti livani zerfovi, crvene pljosnate turske lulice i noževi istočni, pa kamiši, dulci, palidrvcad, pa čaše male i velike, ponajviše sa zlatnim ivicama i šarenim cvetovima, pa… ali ko bi vam znao sve to izređati od one prve do one poslednje sitničice"."

Trasa Pokrivene čaršije uoči osloboćenja Niša od Turaka pružala se od Tvrđave, preko prostora Paša -džamije do jarka (današnje raskršće Ulica M. Tita i Petog kongresa), odatle je držeći se jarka, skretala na Arnaut pazar (današnji Trgovi JNA i Pavla Stojkovića) odakle je izbijala na današnje raskršće Dušanove i Maršala Tita ulice, a zatim se nastavljala u pravcu Crkve. Izmeću jarka (današnjeg raskršća Ulice Maršala Tita i Petog kongresa) i današnjeg raskršća s Dušanovom ulicom, Pokrivena čaršija se rasplinjavala i rasprskavala u haotičan splet krivudavih orijentalnih ulica, uličica i ćorsokaka među ovima današnji Kazandžijski sokak (Kopitareva ulica) bio je u zanatsko-trgovačkom smislu podjednako važan koliko i sadašnji, deo Ulice Maršala Tita od Petog kongresa do Dušanove. Ovaj deo Ulice Maršala Tita, u današnjem obliku zapravo nije ni postojao. Njegovo ispravljanje izvedeno je posle oslobođenja od Turaka, a definitivno uobličeno 188385. godine.

Odlučna i smela rekonstrukcija varoši u Tvrđavi, Taš-ćuprije male i glavnih ulica Niša, uključujući i Pokrivenu čaršiju, počela je s proleća 1879. godine, a na osnovu „Projekta za regulaciju varoši
Niša", kojeg je do 25. avgusta 1378. godine uradio Vinter.12 Najpre je Paša-džamija porušena i grobovi oko nje uklonjeni, a vlasnicima dućana naređeno da se izmeste na novu regulacionu liniju prema zahtevima Vinterovog regulacionog plana. Već godinu dana nakon oslobođenja (1879) Sreten L. Popović opisuje ovaj prostor sledećim rečima: „mnoge zgrade (su) porušene … čitav krš od ruševina". Pošto je proverio da ove ruševine i sav taj lom, „po većoj časti turske kuće i dućani" nije nastao od srpskog bombardovanja, on primećuje da se novoj vlasti „ne dopadaju mali i niski dućani" i „pred dućanima nastrešnice, koje zatvaraju i kvare izgled i ne puštaju unutra svetlost". Potom konstatuje da oni Turci, koji se nisu još iselili i sami „dobivši kiriju za svoje zgrade, ruše staro. Prepravljaju: od dosadašnja tri do četiri mala dućana (grade) velike i prostrane kafane i gostionice itd. Vidim da se na sve strane živo radi".13 Efikasnu realizaciju zapadne strane novoprojektovanog trga, prema zahtevima regulacije, ubrzao je požar u Jevrejskoj mali; istočna strana Trga u nastajanju koji je uskoro dobio ime Trg Kralja Milana (vidn više o ovome u tekstu o Trgu Osloboćenja) regulisana je tek nakon drugog svetskog rata.

Pokrivena čaršija odmah po osloboćenju počela je menjati svoj dotadašnji orjeitalni lik temeljno u brojnim pravcima: u pogledu vlasništva (zanatsko-trgovački stambeni fond dosta brzo je prešao u ruke novih uglavnpom srpsko-jevrejskih vlasnika), u pogledu funkcije (orjentacijom na trgovačke i zanatske radnje po ugledu na one u šumadijskim varošima), u pogledu arhitekture (rušenjem i napuštanjem ćepenačke i orijentalne strukture) i u pogledu urbanizma (ispravljanjem pojedinih krivina i prosecanjem prave trase u pravcu Crkve). Ulica je takoće izgubila svoj tradicionalni naziv (Pokrivena čaršija) i dobila nov: Obrenovićeva ulica, odnosno: glavna ulica.

Na prelazu dva veka Obrenovićeva ulica uglavnom je dobila nov lik odslikavajući u urbanom, kompozicionom i arhitektonskom izgledu i izrazu, pre svega, ulogu i moć zanatlija i trgovaca u Nišu. Od Trga Kralja Milana pa sve do Stare i Saborne crkve, s obe strane ulice, nizale su se razne zanatske i trgovačke radnje s po kojom kafanom (najvažnija je bila gostionica-hotel „Berlin", preimenovana kasnije u Rajhlov hotel „Ruski car" današnji bioskop „Istra"). Meću radnjama bilo je najmanje dvadesetinu kujundžijskih, zatim brojnih trgovačkih, više menjačnica (držali su ih Jevreji), berbernica i drugih zanatskih radnji. U ulici se isticala veličinom (na dva sprata) samo apoteka „Okoličanji". Nešto dalje, prema Staroj i Sabornoj crkpi, bilo je više prostranijih i uglednijih kuća pa sprat. Na potesu od Dušanove ulice prema Crkvi stajale su s desne strane, pored drugih kuća i radnji, apoteka „Dubravski", Kalčina kujundžijska radnja, „Morenina" trgovačka kuća, „Trgovačka kasina, uvučena u Ćir-kostin sokak reprezentativna Hristodulova kuća iz turskog doba i na uglu u hladu granatog drveta poznata Čohadžićeva kafana na sprat „Marger". U građevinskom nizu s leve strane od Dušanove ulice ka Crkvi, nizale su se, pored drugih: abadžijska radnja „Braća Aronče", prodavnica pogrebne opreme, trgovačka kuća Adži-Mikalovih, prodavnica mekika, kuća kapelnika vojne muzike Mite „bandiste", „Šartinova" pekara i sasvim do crkve pitoreskna Krivokapićeva kuća na sprat s velikim čardakom.

Sledeće primetnije promene Obrenovićeva ulica doživela je izmeću dva svetska rata, naročito posle 1933-35. godine. Vidljiviji oblik i izraz ovih promena ispoljavao se u naglašenijoj koncentraciji bogatijih trgovačkih i zanatskih firmi i radnji. Posle 1933-35. godine izgraćeno je nekoliko većih višespratnih graćevina za stanovanje s radnjama u prizemlju: Andonova, Igina, Nisimova i druge palate. Ulica je, umesto turske kaldrme, 1932. godine dobila kockastu kaldrmu. Na uglu ondašnje Pašićeve ulice (Petog kongresa) i Glavne ulice u ovećoj prizemnoj zgradi radila je kafana „Srpski kralj", pre prvog svetskog rata u njoj se nalazila „Zelena gimnazija", uoči drugog svetskog rata zanatlija Lazar Tomić preuredio je ovu zgradu u svoju radioncu i prodavnicu nameštaja, posle druog svetskog rata ova radionica je prepravljena u bioskop „Pionir" i, konačno, njenim rušenjem i uklanjanjem susednih neuglednih zgrada nastala su na ovom mestu 1968. i 1973. godine zdanja osiguravajućeg zavoda ,Dunav" i robna kuća „Pionir".

Posle drugog svetskog rata Ulica je dobila nov naziv: Ulica Pobede, a od 1976. godine: Ulica Maršala Tita. Istovremeno nastupile su krupne sadržajne i strukturalne promene, pre svega na planu vlasništva (društveno vlasništvo), sadržaja (robne kuće „Beograd", „Pionir", samoposluge, veće prodavnice, poslovne organizacije itd.) i arhitekture (višespratne stambene i poslovne zgrade). Ulica Maršala Tita je posle drugog svetskog rata bila više puta predmetom urbanističkog sagledavanja i rasprava, ali, osim pretvaranja ulice u pešačku zonu, nije na ovom planu napravljen krupniji prodor. Jedno od rešenja koje je aktuelizovano tokom osme decenije XX veka odnosi se pa trgovačko-stambeni kompleks „Kalča". Nastup privredne krize tokom devete decenije odložio je realizaciju ovog projekta.

10) Panoramski snimak Niša iz zbirke snimaka koje je odmah po, oslobođenju, 1878. godine snimio Gensralštab srpske vojske. Album ovih snimaka (fotografija) čuva Narodni muzej u Nišu.

11) S Drine na Nišavu, putopis 1877-78., „Srpske novine" 9. i 11. jan 1897.

12) Vinter: Projekat za regulaciju varoši Niša, Niš, 1878, vlasništvo Narodnog muzeja u Nišu.

13 Sreten L. Popović: Putovanje po novoj Srbiji, SKZ, Beograd, 1950, 273.

14 Plan je poznat kao „Italijanski" jer je ispisan na italijanskom jeziku. Urađen je juna 1719. godine, kad je kroz Niš prošlo austrijsko poslanstvo upućeno u Carigrad radi ratfikovanja požarevačkog mira. Vidi i: R. Tričković: Urbani razvitak Niša u XVIII veku, Istorija Niša 1, 244, 245.

Jovan Ćirić

Zbornik Narodnog Muzeja Niš, br. 6-7, 1991

IZ TOPOLOŠKE ISTORIJE NIŠA

ULICA NADE TOMIĆ

Stambeno-poslovna i institucijska ulica između Voždove i Ulice Petog kongresa u centru Niša.

Istorija ulice inicirana je poljskim putem koji je u periodu turske vladavine, a verovatno i pre toga, vodio u pravcu Čaira polazeći od putne raskrsnice na današaem Trgu osloboćenja. Kao poljski put Ulica je ucrtana u takozvanom „Italijanskom planu" 1719. godine 14 kao sokak u formiranju, a dalje kao poljski put vidi se i na austrijskim planovima-gravurama 1737. godine.15) Ulicu Nade Tomić, kao Muftijski sokak, spominje i M. Đ. Milićević u svojoj „Kraljevini Srbiji".16) Isti sokak u tekstu „Srbija u ratovima" spominje i Živan Živanović navodeći „da nije do kraja, ka crkvi, probijen i izveden".17) Pozicija sokaka ucrtana je i u Vinterovom „Projektu za regulaciju varoši Niša" 1878. godine, iz kojeg se vidi da se sokak pruža do jarka (današnje Ulice Petog kongresa), gde se gubio u spletu sokaka oko današnjeg Trga republike i Dušanove ulice.

S prvim regulacionim potezima po oslobaćanju od Turaka, na temelju Vinterovog „Projekta za regulaciju", već krajem XIX veka Muftijski sokak je ispravljen i proširen, dobivši današnju pravu trasu. Posle požara u jevrejskoj mali 35. avgusta 1379. godine (današnja Balkanska i Ruđera Boškovića ulice), državni telegraf je iz rabinjereve kuće (uništene u požaru) preseljen u Muftijski sokak s njegove desne strane gledano prema jugu. Sokak je zbog toga, 1880. godne, prozvan Telegrafska ulica. Na svečanoj sednici Odbora Opštine Niša, održ anoj 11. septembra 1900. godine, pored ostalog doneta je odluka da se ova ulica „od sada zove Ulica spske kraljice Drage".

Posle pada obrenovićevaca (1903), pa do 1945. godine, Ulica je još jednom preimenovana u Ulicu Cara Nikole, ali zbog smeštaja pošte u njoj u narodu je bila poznata i kao Poštanska ulica. Posle drugog svetskog rata dobila je ime io prvoborcu i organizatoru borbe u niškom kraju, Nadi Tomić, streljanoj na Bubnju 1942. godine.

Jovan Ćirić

Zbornik Narodnog Muzeja Niš, br. 6-7, 1991

IZ TOPOLOŠKE ISTORIJE NIŠA
ULICA VOŽDA KARAĐORĐA

Reč je o jednoj od vodećih ulica-arterija Niša. Nastala je iz jednog od puteva koji su se iz raskršća na današnjem Trgu oslobođenja račvali u nekoliko pravaca. Ovo raskršće formiralo se u postantičkom, ili možda već u antičkom periodu, a prihvatili su ga posle pada feudalne Srbije i Turci.

Iz carigradskog druma, koji se od raskršća odvajao ka istoku, počeo se u XVII veku izgrađivati Pirotski sokak, a oko njega se razvija ti Stambol kapija mala. Kako se tokom turskog perioda širio gradski organizam Niša duž Pirotskog sokaka, tako se širio i naziv Stambol kapije male: najpre do jarka i utrine na današnjem Sinđelićevom trgu, a zatim, krajem turske vladavine, i do jarka na današnjem raskršću Voždove i Vojvode Mišića ulice. Naziv „Stabol kapija" se posle oslobođenja 1878. godine još nekoliko decenija zadržao, a zatim se u prvim decenijama XX veka počeo gasiti da bi izmeću dva svetska rata skoro sasvim nestao.

Pirotski sokak je 1878. godine ušao u sastav oslobođenog Niša kao jasno trasirana, ali ne i široka ulica, koja se od današnje Ulice Vojvode Mišića dalje nastavljala kao Carigradski drum. Pirotski sokak je jedna od prvih ulica koja je ispravljena, proširena i „urađena" prema postavkama Vinterovog „Projekta za regulaciju varoši Niša".

Ulica je regulisana i nasuta i, za ono vreme, dobila veliku širinu koja je, uzimajući u obzir malu visinu graćevina, ljudima morala izgledati prevelikom i čudnom. Ove promene konstatuje i Živan Živanović 1882. godine zabeleživši: „Prvo je izvedena Leskovačka ulica, a posle nje Pirotska ulica pored gostnonice „Evrope", pošte i bolnice. Regulacija je povukla za sobom … velika nasipavanja…"18 Od interesantnih zdanja u ulici 1882. godine mogu se spomenuti: gostionica „Evropa" na početku ulice s leve strane kao jedan od prvosagraćenih većih „evropskih" objekata u oslobođenom Niš, amam na današnjem levom uglu Voždove ulice i Sinđelićevog trga, džamija s druge strane ulice (u raspadanju), bolnica (na mestu današnje Gimnazije) koja je po osloboćenju formirana u zgradi ranije Mitad-pašine šegrtske škole i u njenom internatu (Islahani) itd. Moglo bi, iza Islahane, biti pomenuto i tursko groblje na čijem terenu je kasnije izgrađena Osnovna škola „Vožd Karađorđe". Jedna od poslednjih stambenih kuća koja je u vreme oslobođenja od Turaka zatečena u prostoru „iza jarka" (današnji sistem ulica: Filip Kljaić, Sinđelićev trg, Peti kongres), a koja i danas stoji (u mećuprostoru izmeću Suda i Gimnazije) je takozvana Mišićeva kuća. Podignuta je oko 1850. godine kao turska stambena kuća. Ova je kuća posle oslobođenja od vlasnice Šemzi-hanume otkupio niški trgovac Đoka Mišić (1878) pa se ona pod tim nazivom vodi u Zavodu za zaštitu spomenika kulture u Nišu.19

Današnji objekti Suda, Filozofskog fakulteta, Gimnazije i Voždove škole izgrađeni su kasnije na zemljištu Islahane, groblja i vakufskog dobra. Godine 1910. vodio se spor izmeću niške opštine i turske vlade oko ovog zemljišta. Turski zastupnici nastojali su dokazati da je ovaj posed vakufski; spor se, međutim, otegao da bi se tokom nastalih ratova ugasio. Do izgradnje spomenutih objekata ovaj prostor koristila je najpre vojska (vojni zatvor iz Tvrđave), a zatim civilni kazneni zatvor za baštovanske potrebe.

Zgrade današnje Gimnazije „Stevan Sremac" podignuta je na terenu porušene bolnice, u čijoj zgradi je pre toga radila Mitad-pašina šegrtska škola s internatom.20) Građevina Gimnazije urađena je po projektu beogradskog arhitekte Milorada Ruvidića i to u dva vremenska intervala: od 1912. do 1914. i od 1920. do 1922. godine. Dovršenje građevine (izgradnju njenih krila) omeo je prvi svetski rat.

Ispravljena i proširena Pirotska ulica dobila je već u prvoj deceniji po oslobođenju od Turaka današnji naziv (Ulica Vožda Karađorđa) i zadržala ga je do danas.

15) Sačuvano je nekoliko ovakvih planova-gravura koje su uradili austrijski crtači u ratu 1737. godine.

16) M.Đ. Milićević: Kraljevina Srbija, pom. rad.

17) Ž. Živanović: Niš i niške znamenitosti, pom. rad. Str. 38

18) Ž. Živanović: Srbija u ratovima, spom. Rad, str. 41.

19) Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenik kulture u Nišu. Posebno: B. Andrejević: Kuća Mišićevih, „Narodne novine“, 18. nov. 1972.

20) Radi se o jednoj nesvakidašnjoj i za ono vreme veoma modernoj instituciji u turskoj državi. Škola s internatom je jedan od primera Mitad-pašinih reformi i njegovih nastojanja da „evropeizira“ Tursku.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License