Kad Su Mrtvi Zavideli Mrtvima

Kad su mrtvi zavideli mrtvima

Englesko groblje u Nišu, sa četrdesetak sahranjenih vojnika, lepo uređeno, a srpskosa oko 2.000 vojnika zapušteno

Niš, juna 92

Usred Srbije i gotovo usred Niša postoje tri vojnička groblja, jedno kraj drugoga, englesko, nemačko i srpsko. Sve to na mestu lepog imena Delijski vis.

Groblje engleskih vojnika, palih u Srbiji tokom Prvog svetskog rata, liči na valjda, u engleskom stilu uređeni park.

Od nemačkog je ostala samo spomenpiramida.

A takozvano srpsko vojničko groblje, mada su na njemu sada se tek otkriva sahranjivani pripadnici, kako se to do juče govorilo, svih naših naroda i narodnosti, u čemernom je stanju, zapušteno, razrovano, zaraslo u korov i zatrpano svim i svačim.

Zahvalnost srpskog naroda

To i takvo srpsko vojničko groblje, tek ovih dana je upućen predlog niškoj opštinskoj Skupštini, treba i zvanično da bude stavljeno pod zaštitu, ponovo, posle pola veka.
Na engleskom groblju ima četrdesetak grobova tačno obeleženih, sa imenima i prezimenima palih, nazivima jedinica iz kojih su. Tu je i spomen-ploča, na kojoj piše, na engleskom i srpskom jeziku: „Zemlja na kojoj se nalaze ovi grobovi dar je zahvalnosti srpskog naroda za večni pokoj engleskih vojnika koji su slavno pali za vreme rata 19141-918. goline. Slava im i večni pokoj u njoj.“

Taj dar je 300 kvadratnih metara zemlje, zahvalnost je i što je taj prostor sedamdesetih godina stavljen pod zaštitu, ali je za našu priču posebno zanimljivo da britanska vlada iz Londona plaća jednog Nišliju da taj prostor čuva i održava.

Nedaleko je spomen-piramida, koja je podignuta tokom Drugog svetskog rata, fašistima, znači okupatorima naše zemlje. Ti nacisti, znači pripadnici najcrnjeg u evropskoj istoriji, još dok su na ovim prostorima ratovali, najpre su iz Niša u Nemačku preneli posmrtne ostatke nemačkih vojnika koji su ovde izginuli tokom Prvog svetskog rata, a zatim i izginule u Drugom. Ostala je samo piramida.
Najzad, nekako u sredini je i srpsko vojničko groblje, za koje je većina Nišlija saznala tek pre tri godine kada je prilikom gradnje solitera, buldožer (počeo da izbacuje kosti. Otad se zna i veći deo priče.

Kao i u engleskom i u nemačkom groblju, i ovde su sahranjivani vojnici koji su umirali tokom lečenja u Niškoj vojnoj bolnici, znači, ranjenici, tifusari i iznemogli. Prema prvim računicama, na srpskom groblju je bilo nekoliko stotina, a sada se zna da je sahranjeno oko 2.500 vojnika.
I najčuudnije, srpsko vojničko groblje se nalazilo u krugu kasarne JNA, pa u njega – prema rečima Bore Andrejevića, kustosa Zavoda za zaštitu spomenika u Nišu, nije moglo ni da se uđe, sve dok ograde nisu skinute i nisu, prvo, ušli buldožeri.

Nebriga za srpsko groblje

Te 1989. godine, kada su zbog toga čina podnete mnoge prijave i ni na jednu nije reagovano, čula se i za to vreme uobičajena priča ideološke obojenosti da groblje i nije tako važno, jer su tu u prošlom ratu sahranjivani četnici i drugi kvislinzi.

A sada, u predlogu da se groblje stavi pod zaštitu, piše da se to čini i zato što su tu sahranjivani i učesnici NOB-a, pa i vojnici JNA, jer - kako kaže Andrejević - tu je prestalo sahranjivanje vojnika tek 1950. godine.

Šta to bi? I, šta će biti?

Predlaže se stvaranje memorijalnog parka srpsko vojničko groblje - ali se čuje, s jedne strane, da su tu sahranjivani i Hrvati, Mađari i drugi, a s druge ima i predloga da spomen-piramidu na nemačkom vojničkom groblju, kao fašističkom i okupatorskom, treba srušiti.

Da li nam se to opet događa ono što i do sada i da možda ne počinje na novi način?

Stara priča da nova vlast briše sve tragove stare, da su Karađorđevići ukinuli ili sklonili spomenike Obrenovića, da je posle poslednjeg rata sve što nije bilo u vezi sa njim, bar zaboravljano, ako nije i uklanjano (u Nišu takođe dobar primer, uklanjanje spomenika Aleksandra Karađorđevića, iako stručnjaci tvrde da je bio izuzetne umetničke vrednosti). Da li je to naša sudbina, naša narav, naša balkanska civilizacija? Jer i spomenici NOB-a u poslednje vreme nisu sve to izbegli, pošto su, za isto vreme dok su dizani sve velelepniji spomenici, propadala mnoga spomen-obeležja i spomen-ploče posvećene palim borcima.

Oko vojničkih grobalja u Nišu spleteno je još mnogo civilizacijskih pitanja.

I osnovno: da li ćemo sada i kad toliko promeniti sebe da više ne činimo tako da mrtvi zavide mrtvima?

I na kraju, opšte-civilizacijsko pitanje, vezano za sva zaklinjanja da se stremi Evropi: može li prostor vojničkih grobalja u Nišu, koji se, inače, nalazi u centru Balkana, da bude i slika opomena balkanske prošlosti, što bi moglo značiti i grobnicu ratovanja u Evropi, koja teži večnom miru, koji, pored ostalog, predsgavlja i to da u miru leže i stradali u dosadašnjim krvoproloćima, ali jedni kraj drugih i ravnopravni u smrti?
Ako se više ne gleda i ne misli uskogrudo, kratkovido i ogorčeno…

Tihomir Nešić

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License