Neki Topografski Podaci O Starom Nisu
nistopgraf1.jpg nistopgraf2.jpg nistopgraf3.jpg nistopgraf4.jpg nistopgraf5.jpg

NEKI TOPOGRAFSKI PODACI O STAROM NIŠU
Starinar nova serija, V-VI / 1954-1955, Beograd, 1956

Boraveći u Nišu 1951 godine sa ciljem da upoznam nišku tvrđavu, dobio sam od upravnika niškog muzeja, Nenadovića Aleksandra, kopiju jednog starog plana Niša, koji prikazuje Niš u XVI i XVII veku. Kako se ovaj plan znatno razlikuje od plana koji se čuva u Muzeju grada Beograda, .koji mi je bio poznat od ranije, koji prikazuje Niš u prvoj polovini XVIII veka (1737), to sam izmenio prvobitnu odluku da proučim nišku tvrđavu kao samostalan objekt i da pristupim njenom kompleksnom proučavanju u odnosu na ceo grad, u vezi sa osnivanjem i razvojem Niša kroz vekove, koji je osnovan veoma davno baš na teritoriji koju pokriva današnja tvrđava, odakle je počelo širenje grada najpre na desnoj obali Nišave, da bi u XVI veku naselje prešlo i na levu obalu Nišave.

Proučavanje Niša postalo je hitno i aktuelno, jer se 1950 godine pristupilo savremenom uređenju niške tvrđave. Usled toga što o tom spomeniku ne znamo skoro ništa, postoji uverenje da se njenom uređenju može pristupiti odmah bez ikakvih prethodnih studija, jer je tvrđava navodno noviji objekt iz XVIII veka, a ostaci zidova na koje se nailazi u tvrđavi su ostaci turskih kuća iz XIX veka. Može se razumeti stav NO grada Niša da teritoriju od preko 20 ća u najužem centru grada što pre uredi, ali ta brzina pretstavlja i veliku opasnost da se jedan izrazito arheološki teren time ne ošteti i izgube podaci iz daleke prošlosti Niša. Kao što ćemo malo dalje videti trebalo bi sa više obazrivosti pristupiti vrtarskom uređenju te teritorije, na kojoj možemo sa| sigurnošću očekivati da otkrijemo ostatke srednjevekovnog i antičkog naselja.

Pred nas se postavlja kao najvažnije da utvrdimo pravu arhitektonsku (1)i istorijsku vrednost niške tvrđave. Po svbm današnjem obliku ona spada u red tvrđava bastione trase, koje se razviJaju posle pojave vatrenog oružja od tridesetih godina XVI veka pa nadalje.

Međutim poznato je da je Niš bio i ranije utvrđen grad. Kada su Turci prvi put napali Niš 1386 godine, grad je pao Turcima u ruke tek posle opsade koja je trajala 25 dana, pošto su probijeni gradski zidovi. Prema tome niška tvrđava u to vreme nije imala današnji oblik.

Kako je izgledao Niš u prošlosti saznaćemo iz fotografija za noviji period i starih planova za starije periode. Ova dokumenta moramo upoređivati sa današnjim katastarskim planom grada i tumačiti pomoću pisanih izvora u kojima ćemo naći opise Niša u prošlosti (1)

U Drugom srpsko-turskom ratu oslobođen je i Niš posle opsade koja je trajala od 16 decembra 1877 godine do 9 januara 1878 godine. Odmah zatim izvestan broj javnih radnika posetio je oslobođene krajeve sa zadatkom da ih opišu. Među njima bili su i Milan Đ. Milićević i Sreten L. Popović (2). Niš je tada i fotografisan. Narodni muzej u Nišu čuva album fotografija iz 1879 godine koje su izrađene po nalogu Glavnog đeneralštaba (3).

Kad uporedimo današnji izgled Niša sa tim fotografijama primećuje se ogroman napredak koji je učinjen za proteklih 75 godina. Zbog toga su te fotografije danas vrlo dragocene za proučavanje urbanističkog lika Niša sa kraja XIX veka (sl. 1). Posle oslobođenja Niša u tvrđavu nije niko mogao ulaziti a još manje da je snima ili proučava. To je, glavni razlog da o tom spomeniku znamo samoono što su nam zabeležili Milićević i Popović (4).

Za vreme Turaka u tvrđavi bila je varoš koju je Milićević opisao sledećim rečima: . „Ma da je niški grad mali po obimu, opet je za Turaka bilo u njemu dosta turskih građanskih kuća. Ta unutrašnja: varoš imala je dva dela: Hunćar-mahalu i Edirne-bali-mahalu (vladalački deo i deo Balije Jedrenca). Tu je bilo vrlo mnogo nekih kavanica, bakalnica, bozadžinica i svakojakih turskih prčvarnica. Tu unutrašnju varoš vidimo takođe na fotografiji iz 1879 godine (sl. 2). Ona je kasnije porušena da bi se sagradile kasarne, magacini i radionice za vojne potrebe.

Milićević je ispravno zapazio da su današnju nišku tvrđavu sagradili Turci. Njeno građenje Milićević stavlja u vreme od. 1719-1725 godine, na osnovu podataka iz putopisa austrijskog poslanika Huga od Virmonta, koji je, vraćajući se iz Carigrada 1720 godine, imao velikih teškoća oko nabavke hrane a naročito stočne hrane jer je u Nišu bilo 16.000 spahija pozvatih da grade tvrđavu.

Arhitektonska obrada Beogradske i Stambol kapije u niškoj tvrđavi nesumnjivo svedoče da su današnju tvrđavu gradili Turci (sl. 3 i 4). Što se tiče vremena koje navodi Milićević, ne bismo se složili. Malo je verovatno da je tvrđava koja zahvata površinu od preko 22 ća (22ha, 80 ari, 52 m2) mogla biti sagrađena za šest godina, uzevši u obzir pored veličine i veoma lepo ozidane bedeme od štokovanih kvadera. Turci su verovatno započeli građenje tvrđave odmah posle povlačenja austrijske vojske iz Niša 1690 godine. Gubitak Niša je svakako skrenuo pažnju Turcima, da pristupe savremenijem utvrđivanju Niša, jer se očekivalo da će doći do ponovnog sukoba sa Austrijom. To što je tako veliki broj ljudi bio angažovan na građenju niške tvrđave 1720 godine, može se objasniti događajima koji su nastupili posle karlovačkog mira, Do ponovnog sukoba između Turske i Austrije došlo je 1716 godine. Turci su tada izgubili najpre Temišvar, a 1717 godine Beograd. Požarevačkim mirom utvrđena je nova granica kod Paraćina, zbog čega su Turci morali od 1718 godine pa sve do završetka radova da ubrzaju radove na ovoj tvrđavi. U natpisu na mramornoj ploči uzidanoj na Stambol kapiji stoji da je sultan Ahmet (Ahmet III 1703-1730) „načinio niški grad najtvrđim gradom, godine 1132" a to je po našem računanju godina 1720 koju treba uzeti kao godinu u kojoj su radovi završeni (5).

Godine 1736 izbio je rat između Rusije i Turske. Po sporazumu od 1726 godine Austrija je bila obavezna da stupi u .rat na strani Rusije, ali je uoči samog rata 21 aprila 1736 godine umro austrijski vojskovođa princ Eugen Savojski, zbog čega je Austrija stupila u rat tek sledeće godine. Novi vojskovođa grof Sekendorf krenuo je iz Beograda 29 juna 1737 godine, kome se Niš bez borbe lredade 23 jula. Taj događaj proslavljen je izradom jednog bakroreza, na kome je prikazan plan Niša i u gornjem levom uglu čin predaje grada (sl. 6). Na tom planu, koji čuva Muzej grada Beograda, vidimo na desnoj obali Nišave varoš u tvrđavi označenu na planu sa

,,a. Die obere Stadt oder Haubt-Vestung" i naselje izvan tvrđave nizvodno od mosta označenu sa „b. Die disseitige kleine Palanka". Varoš na levoj obali Nišave označena je sa „s. Die untere Stadt oder grosse Palanka" a kastel ispred mosta sa „d. Ein Hornwerck um welche Nissau flüset”. Obe palanke branjene su jednim dubokim šancem ispunjenim vodom. Izvan varoši sa južne strane sve do podnožja Gorice, koja je u Planu označena kao „Curvingrader Gebürge" prostire se predgrađe (Die Vorstadt). Na planu je označen i Carigradski drum čija se trasa poklapa sa pravcima današnjih ulica Trinjaestog februara i Jadranskom do ulaska u tvrđavu kroz Beogradsku kapiju. Drum je zatim izlazio iz tvrđave na Stambol kapiju, prelazio preko mosta i prolazio kroz kastel koji je bio na današnjem Trgu Oslobođenja i išao prema Sofiji pravcem današnje ulice Vožda Karađorđa.

Da je varoš na levoj obali Nišave bila zaista utvrđena navodi i Milićević sledećim rečima: „Niška varoš je svud okolo ograđena s dva platna zemljanog utvrđenja; jedno je utvrđenje hvatalo manje varoši, i pokazuje da je to građeno onda kad je varoš bila tolika. Drugo je utvrđeše opasivalo gotovo celu današnju varoš."

„Sad su zapuštena oba ta pojasa za utvrđenja, i gotovo su sasvim zasuta". Ako uporedimo plan iz XVIII veka sa današnjim katastarskim planom Niša videćemo da su trase tih šančeva očuvane u osnovi današnjeg grada. To su današnje ulice (bulevari) koji prstenasto opasuju varoš i to uži pojas ulicama: Filipa Kljajića, Trg Sinđelića, V Kongresa i Oktobarske slobode i širi pojas ulicama: Vojvode Tankosića, Vojvode Mišića, Hajduk Veljkova, Kapetana Kostića, Trg Pavla Stojanovića i ulicom Oktobarske slobode preko Nišave sve do najzapadnijeg vrha bastiona niške tvrđave (sl. 7). Ovako široke ulice nisu nastale iz saobraćajnih razloga, već zato što su sa obe strane šanca bile izgrađene kuće pre njihovog zatrpavanja. Na delu šanca duž ulice Vojvode Tankosića, koji ni do danas nije sasvim zatrpan, jasno se vidi trag ovoga šanca onako kako je ucrtan u planu Niša iz XVIII veka.

Građevinska vrednost objekata, odnosno upotrebna vrednost ma i najmanjih objekata i privatna svojina zemljišta uticali su da se planovi gradova vekovima održe u nepromenjenom stanju. Trase skoro svih ulica i oblike blokova možemo nepromenjene pratiti u duboku prošlost svakoga naselja. Ako su negde nastupile kakve promene to je običio bivalo na račun zemljišta opšte svojine a nikada na račun privatnog zemljišta. Značajnije promene vršene su tek u novije doba, ali one nisu ostale nezapažene ili nezabeležene. To je ono što se u isto' riji urbanizma naziva „Zakonom postojanosti plana" koji nam daje čvrsti oslonac da upoređivanjem starijih planova sa današnjim uočimo sve promene nastale u osnovi gradova u toku njihovog razvoja kroz vekove. Austrijski plan iz 1737 godine pružio nam je mogućnost da upoređenjem sa današnjim katastarskim planom utvrdimo osnovu Niša u XVIII i XIX veku. Pri tome se ni u kom slučaju ne smemo upuštati u merenja jer netačna razmera starih planova nas može zavesti da ispustimo iz vida opšte oblike i izgled grada. Tako je na pomenutom planu iz XVIII veka tvrđava u odnosu na varoš nešto uvećana jer je tvorac toga plana hteo da je istakne, a često se neki delovi grada smanjuju da bi ceo plan stao na crtež određenog formata.

Ostaje nam da razjasnimo pitanje užeg pojasa šanca, i jedno od najvažnijih a to. je da li je današnja tvrđava nastala prepravkom neke starije tvrđave ili je ona iz osnova podignuta krajem XVII i početkom XVIII veka. Na ta pitanja daće nam odgovor pomenuti italijanski plan, čija se kopija čuva u Narodnom muzeju u Nišu (sl. 5). I ovaj plan možemo upoređivati sa današnjim katastarskim planom i onim iz XVIII veka, ako ga prethodno okrenemo za 180" radi tačne orijentacije prema stranama sveta. Najvažniji podatak na tome planu je osnova utvrđenog grada na desnoj obali Nišave, koji je krajem XVII veka prepravljen u današnju tvrđavu. Podizanje utvrđenja oko gradova vršeno je redovno u mirno vreme, jer su to bili vrlo zamašni radovi koji su trajali decenijama, uz utrošak ogromnih količina građevinskog materijala i uz velike napore mnogobrojnih stručnih i običnih radnika. Zbog toga se ovakvi objekti u vremenima kada je dolazilo do naglog razvoja ofanzivnog oružja nisu mogli lako zameniti novim tvrđavama niti su mogli biti napušteni. Građenjem tvrđava vršeno je veštačko ojačavanje izvesnog terena koji je već imao prirodne odbranbene uslove. Prema tome mesto je nepromenljivo a menjaju se samo veštački građeni delovi tvrđava koji taj teren treba da ojačaju. Kao posledica toga stare tvrđave na strategijski važnim mestima redovno su prepravljane da bi protivstale novom oružju. Pri tome moralo se voditi računa da se što više iskoriste svi stariji delovi tvrđava jer je i rušenje ovako masivnih zidova tražilo mnogo vremena i velikih napora. Obično su stari srednjovekovni zidovi ostavljani kao unutrašnji zidovi novih bedema koji su građeni ispred njih a međuprostor je ispunjavan zemljom. To se jasno vidi i na izvesnim mestima u niškoj tvrđavi.

Danas se pouzdano zna kako su te prepravke vršene. Pod udarcima kamenih kugli, na srednjovekovnim gradovima su najviše štete trpeli nadvišeni delovi kula, mašikule i zupci, jer su to bili najvažniji elementi odbrane na koje je bila usretsređena najjača vatra. Zbog toga su prve prepravke izvršene baš na tim delovima. Kule su snižavane na visinu odbranbenog zida, a iza zidova je nasipana zemlja. Mesto zubaca gornja ivica zida bila je ojačana grudobranom od zemlje. Kada je artiljerija uvedena i kao odbranbeno oružje, topovi su postavljeni na mestima nekadašnjih kula. Da bi se dobio veći prostor, ispred kula su građeni okrugli ispadi t, z. rondole na koje se moglo postaviti više topova. Zbog mrtvog ugla ispred rondola, one su oko 1525 godine zamenjene bastionima, koji su nastali povlačenjem tangentnih zidova oko rondole. Tako su skoro redovno vršene prepravke svih srednjovekovnih gradova koji su morali biti prepravljeni.

Ako bolje pogledamo osnovu utvrđenog grada na desnoj obali Nišave primetićemo da odbranbeni zidovi čine jedan trougao, koji svojom j/i stranom prati obalu reke. Iako se na utvrđenoj liniji vide krunasti i bastionirani ispadi, osnova grada posmatrana u celini ne odaje utisak bastione tvrđave. Ovaj oblik može se objasniti postojanjem masivnih srednjovekovnih zidova koji su zadržani i ojačani tim ispadima. Te radove izvršili su Turci, kako je to i u planu označeno, svakako posle definitivnog pada Niša u njihove ruke 1454 godine. Ako u osnovu grada na mestima gde se nalaze bastionirani ispadi ucrtamo kule, dobićemo osnovu srednjovekovnog grada pre njegove prve prepravke izvršene u drugoj polovini XV veka, i docnije u toku XVI veka.

Velika palanka na levoj obali Nišave nastala je onda kada je sav prostor u utvrđenom gradu bio izgrađen a to je moglo biti u vremenu između 1454-1689 godine, kada je Niš bio punih 235 godina daleko od ratnih okršaja. Ha italijanskom planu vidi se naselje na levoj obali Nišave izgrađeno između reke i jednog rukavca Nišave. Ako pretpostavimo da je trasa onog šireg šanca koristila prirodnu depresiju terena tj. da je širi šanac išao tim rukavcem, a pošto naselje na levoj "obali ne dodiruje obalu tog rukavca, možemo pretpostaviti da je ono zahvatalo samo teren u okviru užeg šanca koji smo pomenuli. Da „Zakon postojanosti plana" stoji na čvrstim nogama vidi se i no ovome. Ha italijanskom planu označena je i raskrsnica puteva iz Beograda (Strada di Belgrado) i Vidina (Strada per Vidin) koji ulaze u utvrđenu varoš, sastaju se i produžavaju ka mostu. Pošto se pređe preko mosta i kroz kastel nailazi se na raskrsnicu četiri puta od kojih su dva glavna prema Sofiji (Strada per Sofija) i prema Skoplju (Strada per Scopia). Ako uporedimo italijanski plan sa današnjim videćemo da se današnji Trg Oslobođenja poklapa i no mestu i po obliku sa nekadašnjim slobodnim prostorom oko kastela. Put za Sofiju ide trasom današnje ulice Vožda Karađorđa, a put za Skoplje trasom današnje ulice Stanka Paunovića. Dva sporedna puta koja vode ka jugu su današnje ulice: Obrenovićeva, Hilendarska i Njeguševa a drugi današnje ulice: Nade Tomić, Kastriotova i Rajićeva. Posle jedne ovakve analize uz pomoć pisanih izvora bićemo u stanju da prikažemo urbanistički lik jednog grada, u našem slučaju Niša, od njegovog osnivanja do danas.

Osnovan na raskrsnici važnih prirodnih puteva koji su vezivali oblast donjega Dunava sa Solunskim zalivom, dolinama Morave, Timoka i Vardara i poprečnog puta koji je sa Jadrana dolinama Toplice i Nišave preko Sofije i Jedrena vodio u Carigrad, Niš je bio i ostaje važna raekrenica na tom najkraćem putu iz Zapadne Evrope za bliski Istok. Ha pragu istorije oko raskrsnice puteva na desnoj obali Nišave, bilo je već formirano naselje ilirsko, koje he no dolasku Kelta biti poznato no imenu Naiss.

Kada su Rimljani pomenutim dolinama sagradili svoje solidne vojne drumove, oni su prošli trasama puteva kojima je u Pre-istorisko doba vršena intenzivna razmena dobara. Podizanjem mosta preko Nišave ustalio se i povećao značaj ove raskrsnice. Za obezbeđeše mosta i saobraćaja na drumu podignut je na levoj obali Nišave neposredno uz most kastel kvadratne osnove sa okruglim kulama u uglovima, koji je postao čvrst oslonac Naiss-y i obezbedio njegov dalji razvoj. Ilirsko-keltsko naselje Naiss počelo je da se razvija ka mostu; da uskoro postane veliki i napredan rimski grad (sl. 8-I).

Početkom II veka nastaje slabljenje rimske države koje se manifestovalo stalnim opadanjem broja stanovnika. Usled upada Varvara, boleština, nerodnih godina i drugih nedaća, opustela su polja i ostajala neobrađena. Stanovništvo je bežalo u gradove tražeći u njima zaštitu. U to doba gradsko stanovništvo počinje da utvrđuje gradove, na je verovatno i Naiss u to vreme sagradio svoje odbranbene zidove. Prvi veći sukob između Gota i Vizantije bio je kod Naiss-a 269 godine. U borbama koje je zatim vodila

Vizantija sa Hunima (441-443) Atila je prodro sve do moreuza opustošivši usput 70 gradova među kojima i Naiss. Ha scenu zatim stupaju Sloveni, čiji se upadi pominju prvi put za vlade cara Justina I (518-527) a u većim grupama odmah no stupanju na presto cara Justinijana, 527 godine. Zbog toga je Justinijan dao da se sagradi 80 tvrđava duž Dunava i 370 u unutrašnjosti zemlje. Tada je obnovljen i Naiss. Ali ni ova mera nije sprečila dalje provale Slovena koje su pojačane naročito posle 548 godine. Izolovano stanovništvo no gradovima usred opustošenih polja u okolini osećalo je sve veću nesigurnost te počeše i oni tražiti sigurnija skloništa u gradovima na primorju.

Tako je zabeleženo da su stanovnici Naissa našli utočište u Solunu.

O gradu iz toga vremena vrlo malo znamo. Njegove ostatke treba tražiti na teritoriji današnje tvrđave. Nešto više znamo o nekropoli koja je bila uzvodno od grada u Jagodin mali, gde su otkrivene grobnice sa fresko slikama potpuno opljačkane u ovim metežima. Prilike su se izmenile nabolje po završenom naseljavagvu Slovena koje se po svoj prilici završilo u VII veku. Zahvaljujući svom izvanrednom geografskom položaju grad će se ponova obnoviti i naseliti. Kada su 1128 godine Ugri napali Vizantiju oni su doprli samo do Niša i Sofije, gde su naišli na otpor. Za vlade Manojla Komnena, Niš je bio jedan od četiri grada u kojima je organizovana odbrana Vizantije. Grad je bio i dal,e na desnoj obali Nišave opasan zidinama i kulama, teritorijalno manji od antičkog naselja (sl. 8-11). U Nišu je održan sastanak između Manojla i Nemanje. U savezu sa Ugrima Nemanja je 1183 godine opustošio Niš, ali ga nije mogao uzeti. Tek u savezu sa Bugarima 1187 godine osvojio je Niš. Dve godine kasnije u Nišu dočekuje Nemanja krstaše. Po prolasku krstaša Isak II Anđel krene protiv Bugara i Srba i povrati Niš 1190 godine. Za vreme latinske opsade Carigrada Niš su osvojili Bugari i izgleda da su ga držali kroz celi XIII do pod kraj XIV veka.

Krajem XIV veka Niš se nalazi u državi kneza Lazara. A kada su Turci napali kneza Lazara 1386 godine, Niš je bio prvi na udarcu. Niš će biti ponovo u sastavu srpske države od 1414 godine. Oslonivši se na Ugarsku despot Stefan se zamerio Turcima. Sultan Murat II krene na Srbiju i 1426 godine razori Niš. Kada je 1433 godine kroz Niš prošao Brokijer našao je grad u ruševinama. Godine 1443 Niš je ponova pao u ruke despotu Đurđu, ali ga Muhamed II posle pada. Carigrada ponova osvoji .1454 godine. Prelazeći često iz ruke u ruke prilike u toku XIV i XV veka nisu bile povoljne. Grad je često rušen a broj stanovnika je stalno opadao.

Niš će se ponova podići i napredovati j za vreme Turaka u vremenu od 1454-1689 . godine kada je punih 235 godina bio daleko od ratnih okršaja. Turci su u to vreme izvršili prepravku srednjovekovnih zidi ; na, koje su ojačali isturenim bastionima. U tom periodu počelo je da se razvija i predgrađe na levoj obali Nišave. Iz podataka ; da je vezir Mehmed paša obnovio most na Nišavi 1619 godine, možemo izvući zaključak da je u to vreme predgrađe bilo već naseljeno (sl. 8.-III).

Najzad dotičemo poslednji period u razvitku Niša u kome je tvrđava dobila svoj današnji oblik, u kome je varoš definitivno prešla na levu obalu reke. Nekadašnje predgrađe iz dana u dan dobija sve„veći značaj u životu grada. Varoš u samoj tvrđavi počinje postepeno da izumire. Izvan tvrđave na desnoj obali reke nalaze se samo dve male: Beograd mala i Negotin mala docnije prozvata Jagodin mala. Seoba grada na levu obalu bila je uslovljena novom potrebom da se oko tvrđave ostavi slobodan prostor (sl. 8-IV).

U toku XIX veka niška tvrđava sve više gubi vojnički značaj. Usled povećanog dometa artiljerije, tvrđave bastione trase morale su biti branjene istaknutim forovima nekoliko kilometara ispred tvrđave. Turci su izvršili i te popravke građenjem forova na Viniku: Komandir tabije, Zuav tabije, Anadol-nizami tabije i Mitad-pašine tabije. Međutim artiljerija je naglo usavršavana pojavom olučne artiljerije i pojavom razornih zrna. U vreme kada je Niš oslobođen, tvrđave toga tipa preživljavale su krizu sličnu onoj koju su srednjovekovne . tvrđave preživljavale kada se pojavilo vatreno oružje. Ona je u novim uslovima postala objekt u kojoj stanuje vojska i objekt za čuvanje vojne opreme. Tu ulogu imala je od oslobođenja Niša pa sve do skora.
Iz dosadašnjeg izlaganja može se napraviti sledeći rezime o razvoju Niša kroz vekove: Najstarije naselje osnovano je na raskrsnici puteva na desnoj obali Nišave. To se naselje vremenom razvija do seobe naroda, kada nastaje etagnacija izazvana upadima Varvara. Grad se opasuje zidinama koje postaju smetnja njegovom daljem razvoju. U XVI veku počinje širenje grada i na levu obalu Nišave, koje će se nastaviti dalje sve do naših dana. Niš je u toku svog razvoja bio stalno utvrđeni grad.

Na ovakav način možemo dobiti sigurne podatke o izgledu jednoga naselja u prošlosti, kao putokaz za docnija arheološka otkopavanja. Na tragove antičkog i srednjovekovnog grada možemo naići samo na desnoj obali Nišave u samoj današnjoj tvrđavi i u njenoj neposrednoj blizini. Na levoj obali Nišave nema izgleda da se naiđe na starije delove grada jer se naselje na toj strani počelo razvijati tek u XVI veku. Samo na Trgu Oslobođenja možemo očekivati ostatke rimskog kastela.

Arh. DRAGOLjUB M. JOVANOVIĆ

(1) Na isti način proučen je i Beograd, vidi: D. Jovanović, Beogradska tvrđava, Umetnički pregled, Beograd, 1940, 134-138; D. Jovanović, Iz zbirke starih gravira Beograda, Godišnjak Muzeja grada Beograda, knj. I,Beograd 1954, 99-104.
(2) Milan Đ Milićević, Kraljevina Srbija, Beograd 1884; Sreten L. Popović, Putovanje po novoj Srbiji, Beograd 1950.
(3) Narodni muzej u Nišu čuva album fotografija Niša, Prokuplja i Kuršumlije u kožnom povezu sa naslovnom stranom;
Njegovom Visočanstvu Gospodaru knezu srpskom Milanu M. Obrenoviću IV
Vrhovnom komandantu vojske
Glavni đeneralštab MDSSSLHHIH
(4) U katastarskim planovima označena je samo spoljnakontura tvrđave, detaljno snimljenetek 1951.godine

(5) Turske natpise u srpskom prevodu vidi Milićević, op.cit., 93-101

Sl. 8,
Etape u razvoju Niša:
I - Period do III veka;
II - Period. od III do XV veka;.
III - Period od XVI-XVIII veka;
IV - Period XVIII-XX veka

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License