Petar Petrovic

Petar Petrović (1938-1997)

Niti sudbine vodile su Petra Petrovića prema istraživanju antičke prošlosti, i arheologiji kao osnovnoj disciplini klasičnih nauka.
Gimnaziju je završio u Nišu, carskome gradu, čije spomenike i istoriju je rano upoznao. Niš je u njemu zapalio iskru delotvorne odanosti prema rimskom nasleđu u našoj kulturi. Imao je sreću da tu sretne, na iskopavanjima, Miodraga Grbića; prihvatio je Grbićev predlog da studira klasičnu filologiju kao pripremu za budući rad na arheološkim izvorima starog veka. Slušajući predavanja Milana Budimira, Miloša Đurića, Franje Barišića, Branka Gavele i Fanule Papazoglu upoznavao je celinu antičkog sveta, shvaćenog kao jezik, književnost, istorija, materijalna kultura, dijahroni fenomen od praistorije do kasnovizantijskih vremena.
Spoj klasične filologije i arheologije koji je odlikovao njegove studije i kasnije istraživačke napore je u plemenitoj tradiciji srpske arheološke nauke onog njenog pravca kojem pripadaju Nikola Vulić i Milutin Garašanin. U tome spoju se ne prožimaju samo različite epohe i izvori različitih vrsta nego i glavne etnokulturne komponente starog sveta. Građanin Konstantinovog grada i budući istraživač rimskih provincija, Petar Petrović se već od studentskih dana zanimao i za helensku istoriju i pismenost. Diplomski rad je posvetio Apoloniju Rođaninu. Problemi tekstualne tradicije Apolonijevog epa približiće ga antičkoj paleografiji, ogranku klasičnih studija koji će igrati važnu ulogu u njegovom naučnom delu.
Završivši studije, Petar Petrović je postao kustos za antičku arheologiju Narodnog muzeja u Nišu. Na tome poslu, značajnom i njemu dragom, ostaće duže od četiri godine (1962-1966). Bilo je to vreme ispunjeno učenjem a bogato rezultatima. Objavio je svoje prve članke iz rimskog epigrafskog nasleđa južne i istočne Srbije. Odbranio je (1966. g.) magistarsku tezu o Istoriji Niša od osnivanja do 441. godine, tezu iz koje će izrasti, deceniju kasnije, osnovna knjiga o Naisu (Niš u antičko doba, izdanje niške „Gradine”).
Nije radio samo na tlu i spomenicima jugoistočne Srbije i onim brojnim zadacima koje muzejska služba donosi. I njegova interesovanja i njegove obaveze dobrim delom, nametao ih je sam sebi bili su znatno obimniji. Kao stipendist nemačke vlade, proveo je više meseci usavršavajući se iz arheologije i epigrafike u Bonu, kod Johana Štrauba (1963). Područja Petrovićevog istraživanja se šire, u jednom pravcu, prema materijalnim ostacima rimske epohe, posebno vojnim građevinama, u svim oblastima Srbije koje su živele pod rimskom vlašću. U drugom pravcu, prema disciplinama kao što je stara istorija, epigrafika i paleografija, numizmatika. Petrovićeva svestranost bila je delom proizvod svestranosti njegovih studija, delom ličnog saznanja da se prošlost ne može razumeti ako se razbije u niz odvojenih pitanja i posmatra kroz izolovane vrste izvora. Petrovićevo dugogodišnje, pasionirano izučavanje kurzivnih natpisa pretežno grafita jasan je iako malo poznat primer njegove metodske zrelosti. U kurzivnim natpisima zanimali su ga, istovremeno, specifični oblici slova, prodori vulgarnog latiniteta, realnosti provincijskog, naročito vojničkog, ustrojstva i veza natpisa s kultovima i drugim vidovima lokalnog života.
Prelazak u beogradski Arheološki institut (novembra 1966) bio je preloman događaj u Petrovićevoj karijeri. Ostao je vezan za Niš i muzeologiju malo je njegovih kolega koji su toliko voleli muzeje i trudili se oko njih ali je tek u Institutu mogao da razvije svoje istraživačke, organizacione, pedagoške sposobnosti u punom obimu. Već 1971. godine je doktorirao, odbranivši odličnu disertaciju pod naslovom Paleografija rimskih natpisa u Gornjoj Meziji (objavljena 1975. u seriji posebnih izdanja Instituta); ta knjiga se i danas neprekidno citira u svetskoj nauci. Napredovao je lestvicom institutskih zvanja (naučni saradnik, 1971; viši naučni saradnik, 1978; naučni savetnik, 1986) da bi 1994. postao direktor ove ugledne ustanove. Kao član Instituta prihvatio se da predaje antičku epigrafiku i numizmatiku studentima trećeg stepena na grupi za istoriju orištinskog Univerziteta (1983-1987) i postao je redovni profesor stare istorije i arheologije na Univerzitetu u Novom Sadu (od 1989). Rukovodio je arheološkim istraživanjima u Đerdapu, potom u zapadnoj Srbiji i Vojvodini. Privrženost ljudima, predelima i starinama istočne Srbije posvedočio je višegodišnjim požrtvovanim radom na projektima „Ravna kod Knjaževca” i „Antički Nais” (s Medijanom kao rezidencijalnim predgrađem). Ne samo da je rimsko utvrđenje kod timočke Ravne uzorno otkopao, konzervisao i naučno obradio, u Ravni je podigao privlačan mali lapidarijum, koji upućenom gledaocu srećno dopunjuje saznanja što ih pruža otkriveni kastel. U Nišu i Knjaževcu je stvorio centre za čuvanje i proučavanje arheološke građe i mnogo učinio za razvoj lokalnih muzeja; bio je rukovodilac projekta i načelnik odseka za arheologiju u niškom Centru za naučna istraživanja SANU.
Razgranata delatnost u živom toku naše arheologije koju je Petar Petrović razvio samo je pratila njegov naučni napredak. Ispitivao je i objavljivao rezultate svojih ispitivanja antičke epigrafike, arheoloških izvora za istoriju naselja i puteva u rimskom Iliriku, njegove vojske i privrede. Autor je niza uticajnih monografija, sintetičkih članaka, studija i priloga; bibliografija koja sledi najbolje govori o vrednostima njegovog naučnog doprinosa. Petrovićeva najznačajnija dela su dve sveske „Gornjomezijskih natpisa” (Inscriptions de la Mésie Supérieure, vol. IV: Naissus-Remesiana-Horreum Margi, Beograd 1979, i vol. III 2: Timacum Minus Romuliana, Beograd 1995). U njima je temeljno obradio ne samo epigrafske spomenike nego i istoriju i arheološku baštinu istočnih oblasti Gornje Mezije, oblasti za čije izučavanje je toliko učinio. Radeći pod vođstvom Fanule Papazoglu i u sastavu Centra za antičku epigrafiku i numizmatiku Filozofskog fakulteta u Beogradu taj Centar je još jedna naša ustanova koju je Petar Petrović zadužio svojom samopregornom saradnjom spremao se da izda i treću svesku (vol. III 1) „Gornjomezijskih natpisa”, posvećenu spomenicima Đerdapa. U času kad je prerana smrt prekinula njegove napore da dovrši svoj deo rukopisa ove sveske, znatan procenat posla je već bio obavio na prikupljanju građe, topografskim pitanjima, obradi najzanimljivijih natpisa. Slika rimskog Đerdapa koju je ocrtao pripremajući "Gornjomezijske natpise", vol. III 1, uključivala je odista mnogo novog; nažalost, nju je sada, po Petrovićevom odlasku, nemogućno rekonstruisati u njenoj multidisciplinarnoj potpunosti.
Jedna od dragocenih osobina Petrovićevog rada na arheološkoj nauci je briga da se rezultati istraživanja učine pristupačnim svetskoj nauci. Petar Petrović je dobro znao jezike, stare i nove, učestvovao s referatima na brojnim kongresima (posebno antičke epigrafike i studija o rimskom limesu), boravio u poznatim centrima nauke (Pariz, Beč, Grac, Atina, Frankfurt, London, Ist Lensing u SAD) i držao predavanja u njima, sarađivao u međunarodnim projektima kao što su Tabula Imperii Romani, Corpus signorum Imperii Romani, Itinera Romana, objavljivao glavninu svojih knjiga i članaka na svetskim jezicima, u nas i na strani. Uživao je u širokom krugu internacionalne arheologije glas ozbiljnog naučnika, pouzdanog i spremnog da pomogne. Otuda i krupan uspeh balkanskog kongresa o Rimskom limesu na Srednjem i Donjem Dunavu, koji je organizovao u Kladovu 1994. godine, u najtežim uslovima, i koji je otvorio zapaženim izlaganjem (na engleskom) o višegodišnjim, bogatim iskopavanjima rimskog Đerdapa. Odluka Nemačkog arheološkog instituta da ga izabere za člana (1996) došla je kao visoko ali očekivano priznanje Petrovićevih vrednosti i međunarodnog renomea.
Tri godine koje je Petar Petrović proveo na položaju direktora Arheološkog instituta u Beogradu pokazale su u jasnoj svetlosti ne samo njegove naučne darove nego i njegove odlike organizatora i prvog čoveka jedne značajne ustanove. Zahvaljujući magnetizmu svoje ličnosti, bio je direktor koji vodi više nego što naređuje ili proverava. U Petrovićevom programu je čelno mesto pripadalo usavršavanju svih oblika institutskog rada i svih institutskih službi. Uvek je stremio prema boljem; odbijajući skučene ambicije, niti je hteo niti umeo da radi konvencionalnim načinima. Prihvatio se da u nas organizuje svetski kongres studija o rimskom limesu; da nije bilo krize nedavnih ratova, taj kongres
zamenjen kladovskim sastankom iz 1994 svakako bi bio održan. Brinuo se oko Starinara, institutske biblioteke, dokumentacije, kompjuterske opreme. Mnogo je polagao na izdavačku delatnost Instituta, napredak mlađih članova i na takve uslove rada koji će starijim članovima omogućiti da što više postignu. Okupljao je oko Instituta i istraživače iz drugih ustanova. Nastojao je da se spasu od zaborava zaslužni arheolozi naše prošlosti i lokalni prijatelji malih muzeja. U Petru Petroviću se preplitalo iskreno čovekoljublje s plemenitim patriotizmom i ljubavlju prema struci; ne mogu se zaboraviti trenuci kada se svojim lepim osmehom radovao kakvom srećnom događaju najčešće, pojavi tek objavljene knjige koji je istovremeno bio uspeh njegovog mlađeg kolege, Instituta i naše arheološke nauke.
Od svega je teže pisanom rečju izraziti toplinu Petrove prirode, dobrotu i finoću njegovog karaktera. NJegov unutrašnji lik bio je sazdan od tananih crta, obasjanih humorom i voljom za život. Kolikogod retke u današnjem svetu, te crte su zračile iz Petra takvom prirodnošću i intenzitetom da su ih svi osećali. One ostaju u svesti njegove porodice, njegovih prisnih prijatelja i njegovih kolega kao dar koji su dobili i kao zaštita od surovog saznanja o Petrovom odlasku.

Slobodan DUŠANIĆ

http://www.komunikacija.org.rs/komunikacija/casopisi/starinar/XLIX_ns/d1/show_html?stdlang=ser_lat

http://www.komunikacija.org.rs/komunikacija/casopisi/Gradina/index_html?stdlang=ser_lat

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License