Trg Oslobodenja

TRG OSLOBOĐENjA

Reč je o trgu i prostoru u najstrožem centru Niša s fokusnom pozicijom u odnosu na grad kao celinu.

Istorijsko-naseljske pretpostavke Trga Osloboćenja date su raskrsnicom puteva koji su se iz ovog prostora račvali prema Podunavlju, Carigradu, Solunu i Skadru, a koje se ovde formiralo u postaničkom, ili možda već u antičkom periodu. Najraniji pisani podatak o prostoru na kojem se danas prostire Trg Osloboćenja pruža zapis Alberta Ahenskog o Krstašima Petra Pustinjaka i njihovom prolasku kroz Niš jula 1096. godine. U tom zapisu, koji je deo šireg teksta o ugarsko-vizantijskim odnosima s kraja XI veka,1) A. Ahenski, pored ostalog, kaže: „Prešavši preko mosta (P. Pustinjak s vojskom) se ulogori na proetranoj zelenoj livadi na levoj obali reke". Biće da je ova „prostrana zelena livada" prvi nisani podatak o prostoru Trga Osloboćenja. U pastavku teksta opisuje se sukob koji se potom na ovom mestu kao i na mostu odigrao izmeću krstaša i meštana.

Raskršće pa levoj obali Nišave kao mrazan (neizgraćen) prostor, posle pada feudalne Srbije prihvatili su i Turci. Temelje svog orjentalnog Niša u XV veku Turci su postavili onde gde se nalazio i srpski srednjevekovni Niš, to jest na desnoj obali Nišave u prostoru današnje Tvrđave. Prvi objekti koji se krajem XV veka pominju na suprotnoj, levoj obali Nišave su: vodenica (niže mosta) i hamam Mehmed-bega (na mestu današnje knjižare „Svetlost" 2). Prvi dućani zametak čaršije) i prvi stambeni objekti koji se pominju na levoj obali Nišave su iz XVI veka.3) Iz XVI veka je i karavansaraj na levoj strani Nišave, izgrađen približno na mestu današnjeg parking prostora i prednjeg dela nišavskog parka. Austrijski izaslanik Hans Dernšvam ga je u svom proputovanju kroz Niš 1553. godine video upravo u vreme njegovog dovršenja i opisao ga. Graćevina je četvorostrana s prizemljem i spratom, s kapijom na čeonoj strani i s prostranim dvorištem u sredini zgrade. Na dvema naspramnim stranama nalazilo se „po šest zasvedenih ćelija“ a u svakoj po jedno ognjište i po jedan mali prozor. Svaka ćelija dugačka je i šproka po dva hvata (3,78 m), a visoka koliko čovek rukom može dosegnuti". Ostali delovi nisu bili zasvedeni. Nad prizemnim delom stajao je sprat sa sličnnm rasporedom. Svi delovi karavanseraja „mogli su se jednim hodnikom obilaziti". Prizemni deo zgrade bio je izgraćen od kamena sakupljenog sa starih graćevina, pa i od onog iz antičkog Naissus-a. U karavanseraj se ulazilo velikom kapijom „ispod koje se moglo sedeti kao ispod crkvenog trema".4) Ovaj karavansaraj putopisci i izvori pominju negde do XVIII veka, kad se pomen o njemu gasi (pošto je objekt porušen), a prostor na kojem se nalazio dobio je najpre naziv At-pazar (konjska pijaca), a potom Bit-pazar (pijaca za prodaju stareži).

Krajem XVI ili u XVII veku izgraćena je prva džamija na leoj obali Nišave: Hizir-begova camija. Ovu bogomolju Hizir-beg je postavio u samo raskršće puteva (na mestu današnjeg Spomenika oslobodiocima Niša). Istovremeno uz raskršće i iz pravca nišavskog mosta (čiji su drveni temelji 1611. godine zamenjeni kamenim) formirala se postepeno čaršija i mahala, koja se najpre zvala Hizir-begova (po džamiji), a kasnije Taš-ćuprija mala (po kamenom mostu). Ovakvo stanje Niša zatekao je i Evlija Čelebi prilikom svog proputovanja kroz Niš 1660. godine.5)
Prenošenje urbanog težišta Niša na levu obalu Nišave i druge krupne razvojne promene, uključujućn i ome u prostoru današnjeg Trga Oslobođenja, usledili su nakon Austro-turskog rata 1689-90. godipe, a naročito kao nosledica izgradnje Hisara i Tvrđave u prvim decenijama XVIII veka.

Već u metežnim zbivanjima tokom popovnog turskog zauzimanja Niša 1690. godine stradali su, pored ostalog, most pa Nišavi, karavansaraj i Hizir-begova džamija. Ne zadugo nakon rata, početkom XVIII veka Porta je donela odluku o utvrđivanju Niša. U prvim decenijama XVIII veka realizovan je projekat o izgradnji Hisara (po ugledu na Veograd), a potom, sredinom prve polovine XVIII veka, Hisar je prepravljen i dograđen u jaku Tvrđavu (onu koja u bitnim elementima i danas stoji na desnoj obali Nišave). Zamašni radovi, veliki broj radnika, unapređenje upravnog statusa Niša, porast vojnih efektiva, pojava i dolazak vićenih Turaka i drugih pridošlica, sve to doprinelo je porastu stanovništva i dinamizaciji izgradnje u Nišu. Izgradnjom Hisara i Tvrđave podstaknut je proces širenja i preseljenje Niša preko Nišave, ali ne samo ulogom Tvrćave, već mnogo više time što su vojne vlasti branile i sprečavale naseljavanje i širenje Niša prema Gradskom polju.6) Pri tome krupnije promene zahvatile su i prostor na kojem se nalazi Trg Oslobođenja. S drute strane mosta uraćen je i ograćen jarkom i plotom mostobran (Džebehana tabija), koji je sredinom presecala čaršija. Takoće je, oko 1722. godine, obnovljena, ali u novom znatno boljem izdanju, Hizir-begova džamija u središtu čaršije. Džamiju je obnovio Topal Osman-paša, muhafiz Niša i ona je otada nazvana po njemu, a pred oslobođenje Niša 1878. godine bila je poznata samo kao Paša-džamija. Istovremeno s obnovom džamije, Osman-paša je u njenoj okolini, prema Nišavi, Pokrivenoj čaršiji i u bočnim sokacima sagradio 98 dućana. U sektoru današnje Balkanske i Ruđera Boškovića ulice u ondašnjoj Prokupačkoj mahali pomogao je izgradnju jevrejskog doma (Jehudihanu), koji je imao 31 sobu u prizemlju i na sprat i jednu veću zajedničku prostoriju. Oko ovog doma skoncentrisala se u XVIII i XIX veku Jevrejska (ili Čivut) mahala. Deo Prokupačke mahale bliže Nišavi zvao se Tabahana (prema ovde lociranim napravama za preradu kože). Od ranijeg naziva Hizirbegova mahala, prostor Trga osloboćenja dobio je naziv: tašćuprija mala. Na mestu nekadašnjeg karavanseraja iznikli su novi dućani, a prostor u dubini iza bivšeg karavansaraja (ledina), postao je atpazar, pa bitpazar, a pred osloboćenje od Turaka, povremeno i vašarište. Početkom XVIII veka na trasi poljskog puta prema Gorici, Svetonikolskom bregu i Gabrovcu, iz pravca Pašine camije, počela je da se širi (u stvari, nastavila je da se produžava iz pravca Tvrđave i nišavskog mosta) Pokrivena čaršija (današnja glavna trgovačka ulica Niša). Duž poljskog puta prema Čairu i hrišćanskom (rajinskom) delu varoši, iz pravca Pašine džamije, počeo je da se izgraćuje Muftijski sokak (današnja Ulica Nade Tomić).7) Rov i plot oko mostobrana uništeni su i zasuti u drugoj polovini XVIII veka, a na njihov račun čaršija se obogatila novim dućanima i gostionicama. Hamam i Vodenica s vadom ostali su na svojim pozicijama sve do oslobođenja Niša.

Oslobođenje 1878. godine zateklo je Taš-ćupriju malu kao gusto zazidan i teskoban orjentalni prostor. M. Đ. Milićević ga je opisao kao zbijenu čaršiju s niskim dućanima i Magazama, „a u sredini tog najživljeg pazara" (tj. oko Paša džamije, prim. J. Ć.) čaršija je bila toliko uska da se „dvoja kola nisu mogla mimoići, nego ako se sretnu, moraju se ili vraćati natrag, ili rastočiti, dokle se proguraju jedno mimo druga".8) Zaseljena je bila i sama Taš-ćuprija. Na njenoj drvenoj platformi i na nosećim stubovima nalazio se po jedan red malih turskih dućana za prodaju slatkiša i sitnica. Na prvom stubu mosta na levoj Nišavinoj strani Turčin Ali-beg sagradio je bio kafanu pod nazivom „Bejkos". Posle osloboćenja „Bejkos" je zakupio Sotir Čohadžić, a od ovog ga je nešto kasnije otkupio Radenko Dragojević. „Bejkos" je bio najbučnija i „najrazvratnija" gostionica Niša, koja je s muzikom radila do jutra. Pored mosta pa levoj obali radila je vodenica, koju izvori na ovom mestu pominju još u XVI veku. Gore spomenuti most očišćen je od turskih dućančića i ojačan već 1878. godine, a porušen oko 1895. godine, kad je zamenjen novim gvozdenim. Vodenica do njega stradala je u poplavi 1893. godnne posle čega nije više obnavljana.

Odlučna i smela rekonstrukcija prostora Taš-ćuprije mahale počela je s proleća 1879. godine tako što je Paša džamija srušena, grobovi oko nje uklonjeni, a vlasnicima dućana naređeno da se izmeste na novu regulacionu liniju. Iste, 1879. godine (15. avgusta) Jevrejsku malu je zahvatio požar u kojem su stradali sinagoga, jevrejski dom, rabinerova kuća i druge zgrade i dućani na zapadnoj strani Taš-ćuprije mahale. Ovaj dogaćaj ubrzao je rekonstrukciju zapadne strane novoprojektovanog trga. Već 1882. godine Živan Živapovpć opisujući Niš, zabeležio je: „S mosta na Nišavi gledajući… napred je čistina i lepa prostorija, pijaca jedna, levo su oba dvora, stari i novi. Desno je jedna vodenica, koja još nije pomaknuta, … a dalje se pruža red sve povih kuća i glavna ulica desno, a muftijski sokak levo … Svuda u tim ulicama dignute su ili se dižu nove kuće, kakve smo navikli da vidimo u varošima u Šumadiji".9) U kratkom vremenu od 1879 do 1882. godine glavne konture novog trga (osim na istočnoj strani) koji je uskoro dobio naziv Trg kralja Milana bile su postavljene. Na istočnoj strani u konveksnom luku i dalje se zadržao niz dućana i kafana; uklanjanje ovih objekata i temeljna rekonstrukcija Trga s te strane usledila je tek posle drugog svetskog rata. Odrećene promene pratile su i unutrašnje urećenje Trga: već krajem XIX veka bio je zastrt turskom kaldrmom, a u pogledu namene, osim saobraćajne i manifestacione, dobio je i tržišnu: pijacu za živinu i zelepilo. Popravljena je i Hafis-pašipa česma (zaostali objekt iz turskog perioda); ista je 1903. godine zamenjena novom, urađena od strane višeg inženjera Josifa Rinera i kamenoresca Vićence Kaliterne; uz česmu je napravljen i skver. Godine 1913. na obali Nišave, levo od mosta, uraćen je još jedan skver u okviru kojeg je postavljeno spomen obeležje vladici Melentiju, obešenom na ovom mestu 1821. godine (obeležje se danas nalazi u Tvrđavi).

Sledeća značajnija promena pa Trgu je iz 1936/37. godine kada su skver i česma iz prostora raskrsnice uklonjeni (česma je preneta u Čair) a na njihovo mesto, u znak sećanja, postavljen Spomenik oslobodiocima Niša s odgovarajućim skverom.

Posle drugog svetskog rata usledili su delimična rekonstrukcija Trga i njegovo novo arhitektonsko uobličavanje. Osim toga, njegov stari naziv (Trg Kralja Milana) zamenjen je sadašnjim. U 1959-60. godini uklonjen je ostatak starog niza niskih zanatskih radnji i nekoliko kafana („Njujork", „Sinđelić", „Trgovačka kasina"), a nešto kasnije i „Grand hotel" (raniji „Orijent") na istočnoj strani Trga ustupivši mesto današnjem hotelu „Ambasador" i zgradi restorana „Central". Izmene su usledile i na severnoj strani: u sklopu rekonstrukcije Keja Života Đošića uklonjeni su skver i spomenik (1959), a već pre toga uklonjena je ograda oko gradskog parka i urećeno mesto za parkiranje automobila. Godine 1961., na mesto ranijeg gvozdenog, postavljen je nov Tvrđavski most prema projektu Jovana Cenića. Na južnoj strani Trga 1947. godine uklonjeni su predratni dućani i zgrade, a na njihovo mesto izgraćeni su (s prekidima i naknadnom rekoistrukcijom) robna kuća „Beograd" i građevine „Gorča" i „Šestica", s kojima su osnovne posleratne arhitektonske konture Trga Osloboćenja bile zaokružene. Zapadna strana Trga sačuvala je evoju tradicionalnu fizionomiju izdržavši u više navrata ozbiljne rušilačke izazove i apetite ishitrene (pomodne) urbanistike.

Trg Osloboćenja bio je u posleratnom periodu više puta predmetom urbanističkog i arhitektonskog rešavanja u niškom Zavodu (kasnije Direkciji) za urbanizam, pa i predmet jednog jugoslovenskog konkursa, ali stvarne intervencije na Trgu projektovane su i izvoćene parcijalno, dok Trg kao celina nije dobio današnju fizionomiju.

1) J. Kalić-Mijušković: Podaci Alberta Ahenskog o ugarsko-vizantijskim odnosima krajem XI veka, Zbornik Filoz. Fakulteta, Beograd, 968, X-1

2) D. Bojović; Niš do velikog rata 1683. Istorija Niša I, Niš, 1983, str. 121.

3) Isti, str. 125

4) F. Babinger: Hans Dernschwam’s Tagebuch einer Reise nach Konstantinopol und Kleinasien (1535-55), München und Leipzig, 1923.

5) Evlija Čelebi: Putopis, knj. 1 (prevod, uvod i komentar H. Šabanović), Sarajevo, 1054.

6) R. Tričković: Urbani razvitak Niša u VIII veku, odeljci: Popis 1710. i Varoš, Istorija Niša I, Niš, 1983.

7) J.V. Ćirić: Iščezli urbani sadržaji Niša, „Niški zbornik“, 4, 1977.

8) M.Đ. Milićević, Kraljevina Srbija - novi krajevi, Beograd, 1884.

9 Živan Živanović: Niš i niške znamenitosti (Srbija u ratovima), SKZ. Veograd, 1958, str. 38.

Jovan Ćirić

Zbornik Narodnog Muzeja Niš, br. 6-7, 1991

IZ TOPOLOŠKE ISTORIJE NIŠA

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License