Ulica Stanka Paunovica

Jovan Ćirić

Zbornik Narodnog Muzeja Niš, br. 6-7, 1991

IZ TOPOLOŠKE ISTORIJE NIŠA

ULICA STANKA PAUNOVIĆA

Simbolizuje jednu od vodećih gradskih arterija u centru Niša istočno-zapadnog pravca.

Poreklo Ulice Stanka Paunovića vezano je za prastari put koji se od raskrsnice puteva na današnjem Trgu oslobođenja odvajao ka Zeti, Jadranskom moru i Solunu. Od vremena kad se trasa ovog puta formirala, verovatno još od antičkog doba, kasnije nije nameštana pa su je na istom mestu zatekli i Turci posle pada srednjevekovne Srbije. Prva zaseljavanja uz ovaj put, međutim, nastaju krajem XVII i tokom XVIII veka, naročito tokom i nakon izgradnje Hisara i niške Tvrćave u prvoj polovini XVIII veka.

U tom periodu već su bili zaseljeni Taš-ćuprija mala s Osman-pašinom džamijom u raskršću (Trg Oslobođenja) i Prokupačka kapija mala s manjom džamijom postavljenom 1719. godine i obnovljenom od strane Jahja-paše oko 1742. godine. Vezir Osman-paša je u prvoj polovini XVIII veka u Prokupačkoj kapiji mali, na mestu zvanom Tabakana takođe podigao veliki han, koji je služio i kao niški đumruk (trošarina) uz kiriju od 24 000 akči. Vezirov službenik Husein-aga podigao je kod ćumruka Jehudihanu, zgradu na sprat za potrebe niških Jevreja, s 31 odajom.21) Takođe na Prokupačkoj kapiji mali, koja se već u drugoj polovini XVIII veka sve više naziva Leskovačkom kapijom a njen deo pored Jehudihane Jevrejskom (ili Čivut) malom, izniklo je u prvoj polovipi i sredinom XVIII veka više desetina dućana, magaza, radnji za preradu kože (bliže Nišavi) i stambenih domova.

Leskovački sokak (s Leskovačkom kapijom i Jevrejskom malom oko njega) ušao je u sastav oslobođenog Niša 1878. godine kao tesan orijentalni sokak, koji je počinjao od Paša-džamije, a završavao se s poslednjim domovima iza današnjeg raskršća Ulice Stanka Paunovića i Oktobarske revolucije, odakle se jedninm korakom, pravo, nastavljao kao poljski put, drugim korakom, levo, skretao i izbijao na Arnaut-pazar (današnji Trg JNA), a trećim korakom, desno, izbijao duž zaštitnog jarka na Nišavu. Na pomenutom raskršću Sokak je izlazio na jarak (jendek), koji je štitio ondašnju varoš, i preko istog prelazio manjom drvenom ćuprijom.

Po oslobođenju od Turaka Leskovački sokak je prvi regulisan, već 1878. godine, dobivši pravu trasu i veoma veliku, za ondašnje vreme, širinu. S leve strane ulice uklopila se u regulaciju Islam-agina džamnja, obnovljena 1870. godine na temeljima ranije Jahja-pašine džamije iz 1742. godine (ista i danas postoji). U požaru koji je zadesio Jevrejsku malu 15. avgusta 1879. godine izgorelo je više vrediih građevina, meću kojima stara sinagoga s jevrejskom školom (dve veće građevine u patrijahalno-orjentalnom stilu na sprat) i kuća rabinjera-sveštenika u kojoj je u to vreme bio smešten državni telegraf. Na zgarištu Jevrejske male, uključujući i zapadnu stranu današnjeg Trga osloboćenja, izgraćene su potpuno nove građevine po „evropskom" uzoru i istovremeno ispravljena regulaciona linija Trga kralja Milana (Trga oslobođenja) onako kako ova linija stoji i danas.

Ispravljeni i regulisani Leskovački sokak ubrzo po oslobođenju dobio je nov iaziv: Ulica Đenerala Lešjanina, da bi između dva svetska rata bio preimenovan u Lešjaninovu ulicu. Takoće po oslobođenju od Turaka, na pretpostavljenoj trasi ulice (po Vinterovom regulacionom planu), onda izvan varoši, izgraćena je s desne strane Kralj Milanova gardijska kasarna. Ista je u prvoj deceniji 20. veka prepravljena u „Šivaru", to jest u pogon za šivenje i magacioniranje vojničke odeće. U jednom nizu godina pred prvi svetski rat i izmeću dva svetska rata Šivara je, pored proizvodnje u svojim pogonima, bila poznata i po tome što je, na principu zanatske i kućne radinosti, organizovala masovnu izradu rublja i vojničke odeće po niškim kućama. Osim masovne angažovanosti kućnih šivaćih mašina i ručnog rada, mahom žena, po domovima Nišlija, i pristojne zarade koja se time sticala, ovaj vid proizvodnje predstavljao je ujedno instruktivni primer originalne organizacije industrijske i masovne proizvodnje u ondašnjem Nišu.

Posle osloboćenja 1944. godine Lešjaninova ulica preimenovana je u Ulicu Stanka Paunovića, po poznatom revolucionaru, koji je deo mladosti (školovanje, prvu političku organizovanost i rad u SKOJ-u) proveo u ovom gradu.

21 Upor. R. Tričković: Urbani razvitak Niša u XVIII veku, Istorija Niša I, spom. rad, str. 256, 257.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License