Ulica Vozda Karadorda

ULICA VOŽDA KARAĐORĐA

Reč je o jednoj od vodećih ulica-arterija Niša. Nastala je iz jednog od puteva koji su se iz raskršća na današnjem Trgu oslobođenja račvali u nekoliko pravaca. Ovo raskršće formiralo se u postantičkom, ili možda već u antičkom periodu, a prihvatili su ga posle pada feudalne Srbije i Turci.

Iz carigradskog druma, koji se od raskršća odvajao ka istoku, počeo se u XVII veku izgrađivati Pirotski sokak, a oko njega se razvija ti Stambol kapija mala. Kako se tokom turskog perioda širio gradski organizam Niša duž Pirotskog sokaka, tako se širio i naziv Stambol kapije male: najpre do jarka i utrine na današnjem Sinđelićevom trgu, a zatim, krajem turske vladavine, i do jarka na današnjem raskršću Voždove i Vojvode Mišića ulice. Naziv „Stabol kapija" se posle oslobođenja 1878. godine još nekoliko decenija zadržao, a zatim se u prvim decenijama XX veka počeo gasiti da bi izmeću dva svetska rata skoro sasvim nestao.

Pirotski sokak je 1878. godine ušao u sastav oslobođenog Niša kao jasno trasirana, ali ne i široka ulica, koja se od današnje Ulice Vojvode Mišića dalje nastavljala kao Carigradski drum. Pirotski sokak je jedna od prvih ulica koja je ispravljena, proširena i „urađena" prema postavkama Vinterovog „Projekta za regulaciju varoši Niša".

Ulica je regulisana i nasuta i, za ono vreme, dobila veliku širinu koja je, uzimajući u obzir malu visinu graćevina, ljudima morala izgledati prevelikom i čudnom. Ove promene konstatuje i Živan Živanović 1882. godine zabeleživši: „Prvo je izvedena Leskovačka ulica, a posle nje Pirotska ulica pored gostnonice „Evrope", pošte i bolnice. Regulacija je povukla za sobom … velika nasipavanja…"18 Od interesantnih zdanja u ulici 1882. godine mogu se spomenuti: gostionica „Evropa" na početku ulice s leve strane kao jedan od prvosagraćenih većih „evropskih" objekata u oslobođenom Niš, amam na današnjem levom uglu Voždove ulice i Sinđelićevog trga, džamija s druge strane ulice (u raspadanju), bolnica (na mestu današnje Gimnazije) koja je po osloboćenju formirana u zgradi ranije Mitad-pašine šegrtske škole i u njenom internatu (Islahani) itd. Moglo bi, iza Islahane, biti pomenuto i tursko groblje na čijem terenu je kasnije izgrađena Osnovna škola „Vožd Karađorđe". Jedna od poslednjih stambenih kuća koja je u vreme oslobođenja od Turaka zatečena u prostoru „iza jarka" (današnji sistem ulica: Filip Kljaić, Sinđelićev trg, Peti kongres), a koja i danas stoji (u mećuprostoru izmeću Suda i Gimnazije) je takozvana Mišićeva kuća. Podignuta je oko 1850. godine kao turska stambena kuća. Ova je kuća posle oslobođenja od vlasnice Šemzi-hanume otkupio niški trgovac Đoka Mišić (1878) pa se ona pod tim nazivom vodi u Zavodu za zaštitu spomenika kulture u Nišu.19

Današnji objekti Suda, Filozofskog fakulteta, Gimnazije i Voždove škole izgrađeni su kasnije na zemljištu Islahane, groblja i vakufskog dobra. Godine 1910. vodio se spor izmeću niške opštine i turske vlade oko ovog zemljišta. Turski zastupnici nastojali su dokazati da je ovaj posed vakufski; spor se, međutim, otegao da bi se tokom nastalih ratova ugasio. Do izgradnje spomenutih objekata ovaj prostor koristila je najpre vojska (vojni zatvor iz Tvrđave), a zatim civilni kazneni zatvor za baštovanske potrebe.

Zgrade današnje Gimnazije „Stevan Sremac" podignuta je na terenu porušene bolnice, u čijoj zgradi je pre toga radila Mitad-pašina šegrtska škola s internatom.20) Građevina Gimnazije urađena je po projektu beogradskog arhitekte Milorada Ruvidića i to u dva vremenska intervala: od 1912. do 1914. i od 1920. do 1922. godine. Dovršenje građevine (izgradnju njenih krila) omeo je prvi svetski rat.

Ispravljena i proširena Pirotska ulica dobila je već u prvoj deceniji po oslobođenju od Turaka današnji naziv (Ulica Vožda Karađorđa) i zadržala ga je do danas.

15) Sačuvano je nekoliko ovakvih planova-gravura koje su uradili austrijski crtači u ratu 1737. godine.

16) M.Đ. Milićević: Kraljevina Srbija, pom. rad.

17) Ž. Živanović: Niš i niške znamenitosti, pom. rad. Str. 38

18) Ž. Živanović: Srbija u ratovima, spom. Rad, str. 41.

19) Dokumentacija Zavoda za zaštitu spomenik kulture u Nišu. Posebno: B. Andrejević: Kuća Mišićevih, „Narodne novine“, 18. nov. 1972.

20) Radi se o jednoj nesvakidašnjoj i za ono vreme veoma modernoj instituciji u turskoj državi. Škola s internatom je jedan od primera Mitad-pašinih reformi i njegovih nastojanja da „evropeizira“ Tursku.

Zbornik Narodnog Muzeja Niš, br. 6-7, 1991

Jovan Ćirić IZ TOPOLOŠKE ISTORIJE NIŠA

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License