Uvod U Delo

Geografski položaj,

*) Literatura i izvori, na osnovu kojih je ova rasprava pisana, navedeni su posebno u napomenama na kraju rasprave.

Niš je veliki grad, nedaleko od mesta gde se reke Nišava i Toplica ulivaju u Južnu Moravu, u lepom, prostranom i plodnom polju, ograđenom sa zapada Jastrepcem, sa juga Seličevicom i Suvom planinom, sa istoka Svrljiškim planinama i sa severa Gramadom i Crnim Vrhom.

Kao takva ova varoš pripada slivu Južne Morave, i to njegovom donjem ravnijem delu. A Južna Morava, kao nastavak Velike Morave čini sastavni deo velike i znamenite Veliko-Moravske Doline, a ova sa Vardarskom Dolinom čini organsku i prirodnu celinu. Ova MoravskoVardarska oblast se odlikuje centralnim položajem na Balkanskom Poluostrvu i raznovrsnim vezama. Ona ima uzdužnu osovinu pravca sever-jug. Ova Moravsko-Vardarska dolina predstavlja jedan prosek kroz centralnu oblast, vrlo jasan, od Beograda do Soluna. Ona ima veliku privlačnu moć čak i na oblasti koje su izvan slivova ovih dveju reka.

Na sever od Niša, tačnije rečeno od Kopaonika i Jastrepca, nastaje severna Srbija koja čini potpunu celinu; ta se celina naziva Šumadijom, koja je od XIX veka igrala najvažniju istorisku ulogu.

Sliv Timoka sa Porečkom rekom, Pekom i Mlavom čini Istočnu Srbiju, koja je unekoliko odvojena od prave Šumadije. Od Niša se preko presedline Gramade slazi u basen Svrljiškog Timoka i dalje na sever u dolinu Timoka.

Ali, iako se Niš nalazi u jednom širokom prostranom polju, ipak je pristup njemu odlično branjen prirodnim tesnacima i klisurama, koje su vazda bile dobre za saobraćaj ali koje se mogu odlično zatvoriti na slučaj ratne opasnosti. Tako sa severa imamo Deligradski tesnac, sa istoka Sićevačku klisuru, sa juga Grdeličku klisuru, a sa zapada Topličku doliiu.

Oduvek je Niš predstavljao jednu geografsku a ne samo političku, vojničku i versku celinu. On je dakle bio čvor, od koga su se zrakasto razvijale na razne strane druge rečne doline i putevi.
Ovaj centralni položaj Niške Oblasti uticao je i na stvarap,e političkih državnih jedinica. Po Jovanu Cvijiću, velika jugoslovenska masa, zapadno od Karpatsko-balkanskog luka i Rodopa, u kojoj nije bilo mongolskih vojničkih fermenata, ostala je dugo vremena razvijena u plemena; konfiguracija zemljišta išla je na ruku ovoj razbijenosti. Jedini prostor prirodno povoljan za stvarznje države i u kome ima uslova za razvitak snažne države, Moravsko-Vardarsku udolinu, zauzele su vizantiske vojne snage, skoncentrisane u velikim varošima: Tesalonika, Stobi, Ulpijana, Naisus i druge. 1)
Vredno je utvrditi na ovome mestu kako se Niška Oblast prostirala i koliki joj je bio obim u raznim vekovima istorije.

U rimsko doba teritorija varoši Naisusa imala je ove granice: na severu granica je sekla put Niš - Ćuprija, kod Nerićevog Hana a granica između teritorije Naisusa- Niša i Racijarije (Lom-Palanke u Bugarskoj) prolazila je u mestu zvanom Ravni kod Knjaževca; na zapadu granica je verovatno bila kod današnje Kuršumlije između oblasti Ulpijane (Lipljana) i Niša; granica na istoku išla je jamačno preko Han Ploče (zapadno od Bele Palanke); a južna granica teško da je išla dal,e na jug od izvorišta Morave i Predkumanovske Srbije, na toj strani je bila oblast Skupi (Skoplje). 2)

O veličini Niške Oblasti i njenom prostiranju u srednjem veku u doba između XII do XIV veka možemo zaključivati posredno, kad ovu župu uporedimo sa ostalim župama koje se pominju u to vreme na Istočnoj Moravi. Takve oblasti kao celine pominju se: predeo Vranja, župa Glubočica (oko Leskovca), župa Toplica, Niš („Oblast Niševska", „Niševski Predeli") župa Znepolje. Na zapadnoj Moravi iominju se ove župe: Moravice (Arilje), Gradac, (Čačak), Morava (blizu Žiče), Borač (Gornja Gruža), Rasina, Zagrlata, Pomoravlje, i t. d.

Pod srpskim despotima (prva polovina XV veka) predeli ovi zvali su se drugim imenom „vlast", što će značiti: oblast, kraj, župa (Smederevska, Kučevska, Braničevska,
Kruševačka, Rudnička, Lepenička. Levač, Toplička, Dubočica, Moravice, Sitnica i t. d.).

Administrativna podela u doba vladavine Turaka bila je opet drukčija: velike oblasti zvale su se beglerbegluci vilajeti) takvi su bili: Bosna, Rumelija, Budim i tako dalje. Beglerbegluk delio se na sandžake (okruge), a sandžaci na kadiluke. Vilajet Rumelija obuhvatao je jednim malim delom i srpsku zemlju (Niš je potpadao pod Sofijski sandžak, Štip i Vranje pod Ćustendilski), a ostali deo su bile zemlje na istoku Balkanskog Poluostrva. Nekad je Niš bio i pod upravnikom kosovskim. 3)

Po oslobođenju ovoga kraja od Turaka 1878 godine niški okrug je bio celina i delio se na tri sreza: niški sa sedištem u Nišu, koprivnički sa sedištem u Prokopovoj Kutini, i belopalanački sa sedištem u Beloj Palanci. Uredbom od 6 februara 1879 godine Niš se delio na ova četiri sreza: niški, zaplanjski, leskovački i vlasotinački. Ova administrativna podela često se menjala do rata, a posle rata obrazovana je Niška Oblast, koja je sve do 1929 godine obuhvatala slivove reka: Moravice, Nišave, Vlasine i deo Južne Morave. U ovu oblast ulazile su i manje zasebne celine: Visok, Svrljig, Zaplanje, Lužnica i Golak. - Posle 1929 godine Niš je postao sedište Moravske banovine, čija je teritorija mnogo veća i koja još i danas važi.

2. Niš saobraćajna raskrsnica i čvor puteva.

„Unutrašnjost Balkanskog poluostrva je prosečena u pravcu sever-jug i jug-istok velikim udolinama koje se mogu nazvati uzdužne. Ove uzdužne udoline olakšavaju saobraćaj između dunavskih i dinarskih oblasti s jedne i egejskih oblasti s druge strane. Najvažnije od ovih uzdužnih komunikacija su: Morava-Marica i Morava-Vardar. Na tim dvema komunikacijama Niš je jedan a Beograd drugi čvor. Kao jednostavna komunikacija i kao celina, naročito je izražena moravsko-vardarska udolina. Ova železnička pruga prolazi kroz moravsko-vardarske oblasti i to gotovo njihovom sredinom, i tako ima značajan spajajući i izjednačujući uticaj na stanovništvo i oživljavajući uticaj na trgovinu; svi se putevi ovde stiču i život se koncentriše i kondenzuje duž ove glavne arterije." 4)

„Sve oblasti južno od Niša, naročito one koje su istočio od Vardara, su serije tektonskih potolina… Najizrazitija je udolina Skoplje - Ovče Polje- Štip-Radovište-Strumica, koja dopire do Orfanskog i Solunskog zaliva… Pre nego što je konstruisana železnička pruga u dolini Vardara, to je bila glavna komunikacija između južnih i centralnih oblasti Poluostrva. Tako su izbegavani tesnaci vardarske klisure. U srednjem veku, ona je bila jedina koja je vezivala vizantiske oblasti sa srpskom državom. Čak i severno do Skoplja, put srednjega veka i turskoga doba nije išao svuda dolinom Morave. Da bi se izbegla Grdelička klisura, između Niša i Vranja, stari put se udaljavao od Moravske doline, i od Niša je išao dolinom Toplice u kosovski basen; druga varijanta je polazila od Leskovca i dopirala do Vranja dolinom Veternice."

„U Nišu se od ovog odvaja drugi put koji ide dolinama Nišave, Iskra i Marice, preko Bugarske ka Carigradu. Završna je egejska tačka moravsko-maričke komunikacije Carigrad. Zbog političkog i kulturnog značaja Carigrada ovaj je put bio jedan od glavnih na Balkapskom poluostrvu još od rimskog i vizantiskog doba pa do naših dana; to je Via Militaris rimskih intinerera (putokaza), širok nasip sa kamenim mostovima, načičkan varošima sa garnizonima rimskih vojnika, sa mnogobrojnim skloništima ili stanicama, gde se moglo prenoćiti i promeniti konje. To je carski put naših izvora srednjeg veka i naše narodno ime. Docnije on postaje glavni put Turskoga Carstva u Evropi i zove se Stambul-đol ili Carigradski Drum. Danas njime ide železnica koja vezuje Evropu, naročito centraliu Evropu i prednju Aziju. Zna se od kolikog je velikog značaja bio carigradski put u planu germanskog prodiranja na Balkansko poluostrvo, u prednju Aziju i dalje."

„Međutim, počev od poslednjih desetina godina, linija Morava-Vardar je postala važnija za sve delove Poluostrva, izuzev istočnog. Završna je egejska tačka moravsko-vardarske linije Solun; ali jedina dunavska krajna tačka za obe ove linije je Beograd." 5)

Pa severu Beograd ima geografski položaj čija je uloga od izvanrednog značaja. Na jugu taj značaj imao je Niš. I nije prosta slučajnost što je sudbina ovih dvaju gradova, posmatrana kroz vekove, prolazila kroz slične ili skoro iste obrte. Ova dva grada imaju skoro neke blizanačke sličnosti. Mi ćemo na tu zajedničku sudbinu ukazivati i na daljim stranama ove monografije.

Pored uzdužnih komunikacija, Balkansko Poluostrvo ima useka, prevoja, čak i dolina koje olakšavaju veze bilo jadranskog primorja sa unutrašnošću Poluostrva i Moravsko-Vardarskom udolinom, bilo Dunava sa slivom Marice. Nazvaćemo ih transverzalne - poprečne komunikacije. One su teže između Jadranskog mora i unutrašnjosti nego uzdužne komunikacije. Ovi poprečni putevi polaze dakle sa jadranske obale. Svi putevi staroga, naročito srednjega veka, polazili su sa ušća Neretve, od Dubrovnika, Kotora, Bara, Skadra i Drača i izbijali su na glavne balkanske uzdužne puteve preko Kosova, u Nišu, Vranju i u Skoplju. Pomenućemo ovde samo najznačajnije. To su skadarsko-prizrenski i dračko-bitoljskosolunski put (Via Egnacija). Pored njih se naročito isticao dubrovački drum.

„Krajnja tačka na Jadranskom moru, sa koje je polazio put za Niš, bio je Lješ. Niš je pak za ovo mesto bio vezan dvama putevima, od kojih jedan vodi preko današnjega Dubova (srez dobrički), Zlate, pa dalje na Medveđu (u srezu leskovačkom), odande preko planinskog grebena za Ulpijanu (Lipljan) i dalje. Drugi put je onaj koji je Niš vezivao za Jadransko more, odnosno Lješ, a koji je prolazio srcem Toplice. Ovaj put nalazimo samo nz jednom putokzzu takozvanoj „Pajtingerovoj tabli" (iz III veka posle Hrista). On je, po toj tabli, išao od Niša na današnje Prokuplje, zatim Kuršumliju, Prepolac i dalje u pravcu Jadranskog mora na Lješ." 6)

Ovaj rimski put prelazio je nreko Niša u dolinu reke Timoka, i njime se širio rimski uticaj u timočkoj dolini. Ostataka rimske vlasti u Timočkoj Krajini ima mnogo i po njima se može suditi o njenoj naseljenosti i njenom szobraćaju. Glavni vojni drum koji je vezivao nišavsku dolinu s Dunavom, išao je od Niša, prelazio u Timočku dolinu, išao levom obalom Timoka do Ravni, a tu je prelazio na desnu obalu i dalje išao niz Timok, zaštićen s obe strane kastelima; probijao se kroz Vratarnički tesnac, prelazio kod Grljana opet na levu obalu i idući njome izlazio na Dunav kod Prahova. Odatle je išao pored Dunava na Trajanov most. 7)
O vzžnosti uzdužnih puteva navešćemo ovde stručno mišljenje poznatog našeg geografa Jovana Cvijića, koji o tome veli ovako: „Uzdužne komunikacione arterije su skoro kroz sva ranija vremena imale veliki spoljni značaj kao jedini kopneni putevi između Istoka i Zapada, zatim su bile glavni pravci kulturnih i zavojevačkih kretanja pa Balkanskom poluostrvu.

… „Niškosolunska linija dobija prevagu nad niško-carigradskom. Tome je na prvom mestu uzrok, što je ona najkraća linija, koja prolazi sredinom Balkanskog poluostrva i najkraće vezuje srednju Evropu sa istočnim azijskim zemljama; pomenuto je da su terenske prilike povoljnije, zbog oskudice pravog razvođa, no na liniji Niš-Carigrad… Na posletku, sve ove povoljne osobine niško-solunskoga puta i geografskog položaja Soluna postaju jače što se on mora mnogo više od Carigrada koristiti razvitkom visoke kulture u srednjoj i zapadnoj Evropi i kretanjima koja odatle potiču. Zato će ne samo niško-solunski put dobijati prevagu nad niško-carigradskim, već će i Solun, koji je i u ranija vremena ovda-onda u nekoliko rivalizirao sa Carigradom, postajati u ekonomskom pogledu važniji od Carigrada." 8)

Uvod.

Geografski položaj.

1) J. Cvijić (preveo B. Drobnjaković), Balkansko Poluostrvo i Južnoslovenske zemlje. Beograd 1922. - J. Cvijić, Govori i članci,. I-IV, Beograd 1921.

2) Dr. N. Vulić, Teritorija rimskog Skoplja. - „Glasnik Skopskog Naučnog Društva", knj. 1, str. 1-4.

3) Dr. A. Ivić, Graća za srpsku istorijsku geografiju. - „Glasnik Geografskog Društva", 7-8, str. 200.

Niš saobraćajna raskrsnica i čvor puteva.

4) J. Cvijić, Balkansko Poluostrvo, str. 20-21.

5) J Cvijić, Na istom mestu, str. 21-22. O carigradskom drumu kroz Srbiju i njegovim pobočnim granama dao je dobar i kratak pregled K. Kostić u knjiai: „Trgovački centri i drumovi po srpskoj vemlji", Beograd 1900, str. 388-393.

6) M. Marković, „Toplica u prošlosti", Niš, 1933, str. 13-17.

7 Dr Dušan Pantelić, Iz prošlosti Timočke Krajine („Spomenica stogodišnjice oslobođenja Timočke Krajine", Beograd, 1933, str. 55)

8) Jovan Cvijić, Glavne osobine centralnih oblasti Balkanskog Poluostrva (Govori i članci, knj. 1, str. 115-117).

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License