Vodeci Na Listi Bombardovanih Gradova U Drugom Svetskom Ratu

VODEĆI NA LISTI BOMBARDOVANIH GRADOVA U DRUGOM SVETSKOMRATU

Niš i operacija „Nedelja pacova"

Tridesetak američkih aviona obasipa bombama i mitraljezima sovjetsku kolonu, kao i građane u centru tek oslobođenog Niša, koji je proslavljao Oktobarsku revoluciju. Gnevni zbog pogibije ljudi, među kojima je bio i jedan gneral, Sovjeti uzleću sa nekoliko aviona, i obaraju eskadrilu napadača.. To nije bio hladnoratovski scenarij kao povod za treći svetski rat, već istinit događaj pre nešto više od pola veka. Bila je to posledica nedovoljne koordinacije saveznika pred konačno oslobođenje Srbije u Drugom svetskom ratu.

Ali, to je i samo jedan od prizora iz knjige „Vazdušna bombardovanja Niša u Drugom svetskom ratu" Dragoljuba Ž. Mirčetića. Tada su se, uz okupatorske gubitke, gomilale nažalost i nevine žrtve. Da li su se one mogle uklopiti u procene o „opravdanim ciljevima i potrebama"? - osnovno je pitanje koje autor postavlja.

- Niko nije utvrdio koliko puta je Niš tada bio zasipan bombama - kaže ovaj ugledni istoričar. - U nekim radovima se pominje da je 25 gradova u Srbiji bilo na meti saveznika, a na „rang-listi" najvijše, bombardovanih naselja u tadašnjoj Jugoslaviji Niš je na prvom mestu!

Treći septembar 1944, smatra Mirčetić, bio je jedan od najtragičnijih dana za Srbiju: tada je više od 300 bombardera iz 15. američke vazduhoplovne armije tuklo gradove, čak jedna šestina te flote napala je Niš. Bila je to operacija savezničkih i jugoslovenskih snaga pod čudnim nazivom „nedelja pacova". Za samo sedam dana, prema nemačkim izveštajima, oko 2.000 aviona bombardovalo je Srbiju, znatno manje Bosnu, i još manje Hrvatsku. Na Niš je tada istresalo tovare eksploziva čak 1.200 savezničkih aviona.

Taj grad ima izuzetan strategijski i taktičko operativni značaj, kao jedna od najvažnijih raskrsnica na magistralnom evropskom drumu ka Istoku. U jesen te ratne godine trebalo je sprečiti povlačenje 350.000 Nemaca iz
Grčke i Albanije, a Niš je kao čvorište suvozemnih, železničkih i vazdušnih puteva bio jedan od najčešćih ciljeva savezničke avijacije. Jer, u gradu su okupacione vlasti eksploatisale Železničku radionicu, Ložionicu, fabrike skretnica i mostova - sve su to prvorazredni ciljevi! A nije daleko bio ni aerodrom, skladišta benzina, prelazi na Nišavi i Moravi…

Motivi, vojni i privredni, sasvim su jasni. A da li se i grad, dakle naselje, morao temeljno i nemilosrdno rušiti, uz mnogo civilnih žrtava? Mirčetić analizira dokumente, pre svega zahteve Vrhovnog štaba NOVJ savezničkim komandama za bombardovanje, pa mu se nameće zaključak: kao da su na sceni bile dve politike! Bombardovanje gradova u Srbiji, kaže, opravdavano je, suvo, kao „strateška nužnost"…

Međutim, kad je Glavni štab Slovenije zahtevao da se bombarduje Ljubljana, Kardelj je to oštro osudio kao „krajnju lakomislenost"!

Slično je bilo i sa Zagrebom u kome su se uoči oslobođenja našle elitne nemačke jedinice pod komandom Aleksandra Lera. Napadi iz vazduha bili su saveznicima strogo zabranjeni, a otpočeli su pregovori o mirnom povlačenju, kako bi se glavni grad Hrvatske, navodno milošću Josipa Broza, poštedeo razaranja i uništenja!

Operacija „nedelja pacova" je, smatra Mirčetić, doista uticala na raslojavanje među srpskim kolaboracionistima, a pogotovu četnicima, ali to je druga tema… Pitanje krivice za saveznička bombardovanja gradova u Srbiji, ali i u drugim delovima Jugoslavije - kako ističe Mirčetić - ostaje i dalje narasvetljeno i bez potpunog' odgovora. Niš su, dodaje on, bombardovali i Nemci i Bugari, ali od Angloamerkanaca se očekivalo da - kad god mogu - poštede civile. Naprotiv, često se događalo da upravo nemački vojnici prođu bez gubitaka…

Knjigu je objavila niška „Gradina". R. K.
Politika, 981213

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License